ଏକ ସମୟର କଥା, ଶରୀରରେ ରକ୍ତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଏବଂ ବାତ ତିନି ଦୋଷର ଅସମତୁଳନ ହେଲେ କିପରି ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା ବିଶେଷ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଉଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ବାତ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ମାନବ ଶରୀରର ରକ୍ତନଳୀ ଓ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଯୋଡ଼କୁ ଛୋଟ କରିଦିଏ, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଶିଥିଳ ଓ ଟେଢ଼ା ହୋଇଯାଏ, ଶୀତ ଦେଖି ଅପ୍ରୀତି ଲାଗେ, ଉଷ୍ମତାରେ ଆରାମ ମିଳେ, ଶରୀର ଶିଥିଳ ହୁଏ, କମ୍ପନ ଓ ଅନୁଭୂତି ହାରାଇଯାଏ। ଯଦି ରକ୍ତ ଦୋଷ ବେଶି ଥାଏ, ତେବେ ଶରୀର ଫୁଲିଯାଏ, ଲାଲିମା ହୁଏ, ଚୁଇଁ ଚୁଇଁ ଲାଗେ, ତେଲ ଦେଇ ବା ଶୁଖିଲା ଚିକିତ୍ସା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ହୁଏ ନାହିଁ, ଚୁଳା ଓ ଆର୍ଦ୍ରତା ଦେଖାଯାଏ। ପିତ୍ତ ଦୋଷ ବେଶି ହେଲେ ଜଳନ, ଅଚେତନତା, ତୀବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଶୁଖିଲାପଣା, ପାକା, ତାପ ଓ ଅସହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ। କଫ ଦୋଷ ବେଶି ହେଲେ ଶିଥିଳତା, ଭାରିପଣା, ନିଦ୍ରା, ତେଲିଆପଣା, ଶୀତଳତା, ହଳୁକା ଚୁଳା, ମୂର୍ଦ୍ଦୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଏକା ସାଙ୍ଗେ ମିଶିଯାନ୍ତି, ତେବେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଏକାସାଥିରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏଠାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଅଛି—ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦୋଷ ଦୂଷିତ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବା; ଦୁଇ ଦୋଷ ମିଶିଲେ ଅଧିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦରକାର; ଯଦି ତିନି ଦୋଷ ଏକାସାଥିରେ ଅସନ୍ତୁଳିତ ହୁଏ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତପିତ୍ତ ହୁଏ। ବାତ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଶରୀରର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ରକ୍ତକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଥାଏ, ବିଶେଷକରି ଯୋଡ଼ରେ, ଏହି ବାତ ଶରୀର ନଳୀକୁ ବନ୍ଦ କରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ ଜୀବନକୁ ନେଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ବାୟୁ ଶୁଖିଲାପଣା, ଅସ୍ଥିରତା, ଅତି ଚଳାଚଳ, ଅତି ଖାଇବା, ଚୋଟ, ତୀବ୍ର ଗତି ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ଏହି ବାତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ବିକୃତ ବାୟୁ ଚକ୍ଷୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗକୁ କ୍ଷତି କରେ; ନାକ ବନ୍ଦ, ଜଳନ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ଗଳା ବନ୍ଦ, ମ୍ୟୁକସ୍ ହାରାଇଯିବା, ବାନ୍ତି, ଭୋକ ହ୍ରାସ, ନାସା ରୋଗ, ଗଳା, ଜବଡ଼ି ଓ ଶିର ଉପର ଫୁଲା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟାନ ଅତି ଚଳାଚଳ, ଅତି ସ୍ନାନ, କ୍ରୀଡ଼ା, ଭୋଗ, ଅନୁଚିତ, ଶୁଖିଲା, ଭୟ, ଉତ୍ସାହ, ନିରାଶା ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ, ତେବେ ଶୁକ୍ର କ୍ଷୟ, ଉତ୍ସାହ ହ୍ରାସ, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଦୁଃଖ, ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିରତା, ଜ୍ୱର, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଶରୀରରେ କୁଞ୍ଚିତ ଲୋମ ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ବ୍ୟାନ ଚର୍ମ ରୋଗ, ଚିହ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖାଏ; ସମାନ ବାୟୁ ଅନିୟମିତ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଠଣ୍ଡା, ମିଶ୍ରିତ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ। ଏହା ଅନିମିତ ନିଦ୍ରା ଓ ଜାଗ୍ରତ ଦ୍ୱାରା କଳାଜ୍ୱର, ଗାସ୍ତ୍ରିକ ଟ୍ୟୁମର, ଅକ୍ଷମତା, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ଦେଖାଏ। ଅପାନ ବାୟୁ ଶୁଖିଲା, ଭାରି ଖାଦ୍ୟ, ଚାହିଦା ଦମନ, ଅତି ଯାନ୍ତ୍ରା, ଅତି ଭ୍ରମଣ ଏବଂ ଅତି ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ। ଏହି ବିକୃତ ଅପାନ ବାୟୁ ତଳପେଟ ଭିତ୍ତିକ ରୋଗ, ମୁତ୍ର, ଶୁକ୍ର, ଅର୍ଶ, ଗୁଦ ଗିରିବା, ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଦେଖାଏ। ଏହି ଅସୁସ୍ଥତା ଶରୀର ସାରା ଫେଲିଯାଏ, ନିଦ୍ରା, ଭାରିପଣା, ଅଳସ୍ୟତା ସହିତ ଦେଖାଯାଏ; ଅତି ତେଲିଆ ଓ ଦେରେ ଉଠିବା ଦ୍ୱାରା ଶୀତଳତା, ଫୁଲା ଓ ଜଠରାଗ୍ନି ନାଶ ହୁଏ। ଯଦି ଚୁଳା, ଶୁଖିଲାପଣା, ନାଶ ଓ ଯଥାଯଥ ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ରୋଗ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ନାହିଁ ହେଲେ ନିଦ୍ରା ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ରୋଗ ରହିଯାଏ। ବାୟୁ ଅବରୋଧ ନାନା ପ୍ରକାରର ଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯାଏ, ତେବେ ଜଳନ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଚକ୍କର ଓ ଅନ୍ଧକାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଉଷ୍ଣ, ଖଟା, ଲୁଣିଆ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଳନ, ଶୀତ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ହୁଏ; ଶୀତଳତା, ଭାରିପଣା, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜଠରାଗ୍ନି ନାଶ, ତିତିଳା ଓ ଅତି ଘୃତ ଓ ଦୁଧ ଦେଖାଯାଏ। ଉପବାସ, ଶ୍ରମ, ଶୁଖିଲାପଣା, ଉଷ୍ମତା, ଉଷ୍ମ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ଥାଏ; କଫ ଢାକିଲେ ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ହୃଦୟ ଅଳସ୍ୟ, ଭାରିପଣା, ଭୋକ ନାହିଁ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତ ଢାକିଦିଏ, ଶରୀରରେ ସଦା ଜଳନ, ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ମୂଳ ଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଲାଲିମା, ଫୁଲା ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଫୁଲା ମାଂସ ସହିତ କଠୋର ହୁଏ, ହୃଦୟ ଅଳସ୍ୟ ଓ ଫୋଡ଼ା ହୁଏ; ପିପିଲିକା ଚଳନ ଭଳି ଅନୁଭୂତି, ମୃଦୁ, ଶୀତଳ ଓ ଅଙ୍ଗରେ ଫୁଲା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ରୋଗ ଆଢ୍ଢ୍ୟ ବାତ ଭଳି, ଚର୍ବି ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଚିହ୍ନ ଲୁଚିଯାଏ; ଏହା ଉଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଶୀତ ହୁଏ, ମଜ୍ଜା ଢାକିଲେ ଅନିୟମିତ ଜମ୍ଭା ଓ ସଂକୋଚ ହୁଏ। ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଫୁଲା ହୁଏ, ହାତ ଦେଇ ଆରାମ ମିଳେ; ଶୁକ୍ର ଢାକିଲେ ଫୁଲା ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅତି ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ। ଖାଇବା ପରେ ପେଟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହେଲେ କଟୁ ଅନୁଭୂତି, ମୁତ୍ର ଅବରୋଧ ହେଲେ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଫୁଲା ହୁଏ। ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅବରୋଧ ହେଲେ ସଂକୋଚ, ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନ କଟିଯାଏ, ଲୋକ ଶୀଘ୍ର ପଡ଼ିଯାଏ, ଜ୍ୱର ଓ ଅଚେତନତା ଅନୁଭବ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ର ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହୁଏ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଅଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ବାହାରିଯାଏ। ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଧାତୁରେ ଅବରୋଧ ହେଲେ, କଟି, ଗୁଡ଼ିକା, ପିଠିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ। ବାୟୁ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଚଲିଲେ ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ଅବରୋଧ ହେଲେ ଚକ୍କର, ଅଚେତନତା, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜଳନ ହୁଏ। ବ୍ୟାନ ବିକୃତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ନିଦ୍ରା, ସ୍ୱର ନଷ୍ଟ, ଜଳନ ଦେଖାଯାଏ। ଚଳନ ଅସ୍ଥିର, କ୍ରିୟା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ତାପ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ। ସମାନ ବିକୃତ ହେଲେ ଉଷ୍ମତା ହ୍ରାସ, ପୋକା ନ ହେବା, ତୀବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଜଳନ ଦେଖାଯାଏ। ଅପାନ ବିକୃତ ହେଲେ ମଳ ଓ ମୁତ୍ର ପୀତର ହୁଏ। ରଜସ୍ରାବ ବୃଦ୍ଧି, ତାପ, ମୁତ୍ର ରୋକା ଦେଖାଯାଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ଅବରୋଧ ହେଲେ ଧ୍ୱନି, ଘରଘରା, ଅବରୋଧ ହୁଏ।