ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଶରୀରରେ ରକ୍ତ ଯଦି ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ—ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧତା ତାପ କିମ୍ବା ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିଶୁଧିରେ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, କିମ୍ବା ବାତ ବା ଶୀତଳ ବାତାସର ପ୍ରଭାବରେ ଏହା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ—ତେବେ ବାତ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ବଢ଼ିଯାଏ, ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଅସାଧାରଣ ଭାବରେ ଚଳନ କରେ। ଏହିପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବାତ ବନ୍ଧା ହୋଇ ପ୍ରଥମେ ଏହାକୁ ଦୂଷିତ କରେ, ଏବଂ ପଛରେ ମଳଦ୍ୱାର ଅଞ୍ଚଳରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା କିମ୍ବା ବାତରକ୍ତ ରୋଗ ଦେଖାଏ। ପ୍ରଥମେ ଏହା ଶରୀରରେ ଜଡତା ଆଣେ, ତାପରେ ଏହି ରୋଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଏହା ଭିତରେ ଭାରିପନ, ବାନ୍ତି ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। କିଛି ସମୟ ପରେ ଏହି ରୋଗ କୁଷ୍ଠ ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ଯାହାକୁ ସାମ୍ବୁଦ କୁହାଯାଏ, ଏହି ରୋଗ ଗୁଡ଼ିକ ଘୁଁଡି, ପିଣ୍ଡି, ଉରୁ, କଟି, ମଣିଷ, ବାହୁ, ହାତ, ପାଦ ଓ ସନ୍ଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଏହାରେ ଚୁଲି, ଫଫୁଡ଼ା, ଚୁବୁକି, ଚିରିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଭାରିପନ, ଅନୁଭୂତି ହରାଇଯିବା ଆଦି ଲକ୍ଷଣ ଘଟେ; ଏହି ଲକ୍ଷଣ ବାରମ୍ବାର ଆସେ ଓ ଯାଏ। କେବେ କେବେ ଏହି ରୋଗ ପାଦ ତଳ କିମ୍ବା ହାତରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ଏକ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ରୂଷ୍ଟତାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ କରେ, ଏକ ଉନ୍ମତ ଉଠିଆ ଭଳି। ଆରମ୍ଭରେ ଏହା କେବଳ ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ସୀମିତ ରହେ, କିନ୍ତୁ ସମୟ କ୍ରମେ ଏହା ଗଭୀର ହୋଇ ସମସ୍ତ ଧାତୁକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। କଟି ଭଳି ଅଞ୍ଚଳରେ ଚର୍ମ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ହୋଇଯାଏ; ଏଠାରେ ସ୍ଫୋଟ, ଦୃଢ଼ ଗଠାନ, ପକା କଠି ହୁଏ, ବାତ ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜା ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଅନ୍ତରେ ବାତ ଚଳନ କରିବା ସମୟରେ କାଟିବା ଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା, କର୍କଶ ଶବ୍ଦ, ଦ୍ରୁତ ଗତି ଓ ଶରୀରରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ଲଙ୍ଗଡ଼ା କିମ୍ବା ଅସମର୍ଥତା ଦେଖାଏ। ବାତ ଉତ୍କ୍ରମରେ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଫଫୁଡ଼ା, ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଅନୁଭୂତି, ସ୍ଫୋଟ ଶୁଷ୍କତା, କଳା ରଙ୍ଗ, ଏବଂ ପିଗ୍ମେଣ୍ଟେସନର ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କମିବା ଦେଖାଯାଏ। ରକ୍ତନାଳୀ ଓ ଆଂଗୁଠି ସନ୍ଧିର ସଂକୋଚନ, ଅଙ୍ଗର ଜଡତା, ବାକ୍ରତା, ଶୀତ ଅପ୍ରୀତି, ଉଷ୍ଣତାରେ ଆରାମ, ଡ଼ଢ଼ିଆ, କମ୍ପନ ଓ ଅନୁଭୂତି ହରାଇଯିବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ରକ୍ତ ପ୍ରଧାନ ହୁଏ, ତେବେ ସ୍ଫୋଟ, ତୀବ୍ର ଲାଲିମା, ଚୁବୁକି ଓ ତେଲିଆ କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ଚିକିତ୍ସାରେ ଋଣାନୁଭୂତି ହୁଏ, ଖଜୁଆ ଓ ଆର୍ଦ୍ରତା ସହିତ ରହେ। ପିତ୍ତ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ ଦହନ, ମୂର୍ଛା, ତିତିଳ ରୁଚି, ସ୍ମୃତି ହାନି, ମଦାକ୍ତା, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ସ୍ପର୍ଶ ଅସହିଷ୍ଣୁତା, ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଶୁଷ୍କତା, ପକା କଠି ଓ ତୀବ୍ର ତାପ ଦେଖାଯାଏ। କଫ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ ଜଡତା, ଭାରିପନ, ନିଦ୍ରାଳୁତା, ତେଲିଆପନ, ଶୀତଳତା, ମୃଦୁ ଖଜୁଆ, ମନ୍ଦ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ମିଶିଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଏକାସାଥିରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦୋଷ ଜଡିତ, ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ; ଦୁଇଟି ଦୋଷ ଜଡିତ ହେଲେ ଏହା ସମାଳୋଚନାସ୍ପଦ; କିନ୍ତୁ ତିନିଟି ଦୋଷ ଏକାସାଥିରେ ହେଲେ, ଏହି ରୋଗ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ନାଶ କରେ, ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତପିତ୍ତ ଦେଖାଏ। ବାତ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଅଙ୍ଗର ରକ୍ତକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ବିଶେଷକରି ସନ୍ଧିରେ ଏହି ଚ୍ୟାନେଲଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଧି ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିତ ଜୀବନକୁ ନେଇଯାଏ। ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ପ୍ରାଣବାୟୁ ଯଦି ଶୁଷ୍କତା, ଅସ୍ଥିରତା, ଅତି ଲମ୍ଫ, ଅତି ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ, ଚୋଟ, ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ଏହା ଉତ୍କ୍ରମିତ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ଷତି, ନାକ ବନ୍ଧ, ଦହନ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, କାଶ ଓ ଶ୍ବାସକଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ଗଳାର ବନ୍ଧ, କଫ ହାନି, ବାନ୍ତି, ଭୋକ ହାନି, ନାସିକା ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସହିତ ଗଳା, ଜହ୍ନୁ, ଉପର ଅଞ୍ଚଳରେ ସ୍ଫୋଟ ହୁଏ। ବ୍ୟାନ ବାୟୁ ଅତି ଚଳନ, ଅତି ସ୍ନାନ, ଖେଳ, ଭୋଗବିଲାସ ଓ ବିରୁଦ୍ଧ, ଶୁଷ୍କ, ଭୟଙ୍କର, ଉତ୍ସାହଜନକ ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ କାରଣରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ। ଏହା ଶୁକ୍ର ହାନି, ଉତ୍ସାହ ହାନି, ଶକ୍ତି ହାନି, ଦୁଃଖ, ମନ ଅସ୍ଥିରତା, ଜ୍ୱର, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଚମ୍ରରେ ଲୋମ ଖଡ଼ା ହେବା, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଦେଖାଏ। ଏହା ଚର୍ମ ରୋଗ, ପ୍ରସାରିତ ଚମ୍ର ଫୋଟା ଓ ଦେହରେ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖାଏ; ସମାନ ବାୟୁ ଅନିୟମିତ ଜଠରାଗ୍ନି ଓ ଠଣ୍ଡା, ମିଶ୍ରିତ ଖାଦ୍ୟରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ। ଏହା ଅନିୟମିତ ନିଦ୍ରା-ଜାଗରଣ ଦ୍ୱାରା ଉଦର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଗଠାନ, ଅନ୍ତ୍ରବିକାର, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ରୋଗ ଦେଖାଏ। ଅପାନ ବାୟୁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଭାରି ଖାଦ୍ୟ, ପ୍ରାକୃତିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଦମନ, ଅତିରିକ୍ତ ଯାତ୍ରା, ଅତି ଚଳନ ଓ ଅତି ଯାନବାହନରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ। ଏହା ଉତ୍କ୍ରମିତ ହେଲେ ଉଦର ଅଞ୍ଚଳରେ ରୋଗ, ମୂତ୍ର, ଶୁକ୍ର ଦୋଷ, ଅର୍ଶ, ମଳଦ୍ୱାର ପତନ ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଦେଖାଏ। ଦେହରେ ଅସୁସ୍ଥତା ବ୍ୟାପିଯାଏ, ନିଦ୍ରାଳୁତା, ଭାରିପନ, ଅଳସ୍ୟ ଦେଖାଏ; ତେଲିଆପନ ଓ ଦେରୀରେ ଉଠିବା ଦ୍ୱାରା ଶୀତଳତା, ସ୍ଫୋଟ ଓ ଜଠରାଗ୍ନି ହାନି ହୁଏ। ଖଜୁଆ, ଶୁଷ୍କତା ଓ ବିନାଶ ଦୂର କରିବା, ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ନହେଲେ ନିଦ୍ରାଳୁତା ଓ ଏହା ସଂପୃକ୍ତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଚାଲିଥାଏ। ବାୟୁର ବନ୍ଧ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ହୁଏ; ଯଦି ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଏ, ତେବେ ଦହନ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଚକ୍କର ଓ ଅନ୍ଧକାର ଦେଖାଯାଏ। ତିକ୍ତ, ଉଷ୍ଣ, ଖଟା, ଲୁଣା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦହନ, ଶୀତ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା, ଶୀତଳତା, ଭାରିପନ, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜଠରାଗ୍ନି ହାନି, ତିତିଳତା, ଘିଅ ଓ ଦୁଧର ଅତିରିକ୍ତତା ଦେଖାଯାଏ। ଉପବାସ, ଶ୍ରମ, ଶୁଷ୍କତା, ତାପ ଓ ଉଷ୍ଣତା ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା କଫ ଦ୍ୱାରା ଢାକିଲେ ହୁଏ; କଫ ଢାକିଲେ ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ହୃଦୟ କ୍ଲାନ୍ତି, ଭାରିପନ, ଭୋକ ହାନି ହୁଏ। ରକ୍ତ ଢାକିଲେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଦହନ, ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଲାଲିମା, ସ୍ଫୋଟ ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ।