ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେତେବେଳେ ଶରୀରରେ କଫ ସଠିକ୍ ସମୟରେ ବେଶି ପରିମାଣରେ ଜମାହୁଏ, ସେ କଫ ଅନ୍ୟ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଦମନ କରି ସମଗ୍ର ଦେହରେ ବ୍ୟାପିଯାଏ। ଏହି ଅତିରିକ୍ତ କଫ ଯେତେବେଳେ ଉରୁ ଅସ୍ଥିରେ ଭରିଯାଏ ଓ ଏହାର ଦ୍ବାରା ଅସ୍ଥି ଓ ସନ୍ଧି ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ତେବେ ପବନ ଦ୍ବାରା ଉରୁ ଥଣ୍ଡା ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଦେହ ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଯାଏ, ଗାଢ଼ତା, ଅଳସ୍ୟ, ମୂର୍ଛା, ବେଦନା ଓ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ—ଏହାକୁ ‘ଉରୁସ୍ଥମ୍ଭ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ ବାହ୍ୟବାତ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ଓ ରକ୍ତ ଦ୍ବାରା ଜଙ୍ଘାର ସନ୍ଧି ଫୁଲିଯାଏ ଓ ତୀବ୍ର ବେଦନା ହୁଏ, ଏହାକୁ ‘କ୍ରୋଷ୍ଟୁକଶୀର୍ଷ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଏକ ବଡ଼ ଶିଆଳ ମୁଣ୍ଡର ଆକୃତି ନିମନ୍ତେ ଏହି ନାମ। ଦୃଢ଼ କାମ କରିବା ପରେ, ଯେତେବେଳେ ଚରଣରେ ବେଦନା ଓ ଅସମତା ଆସେ, ଏବଂ ବାୟୁ ଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଡ଼ାଉଠିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ବାତକଣ୍ଟକ’ କୁହାଯାଏ। ବାୟୁ ଯଦି ଗୋଡ଼ା ତଳ, ଆଙ୍ଗୁଠି, ନାଭି କିମ୍ବା କଣ୍ଠକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ଚଳନ ଅସମ୍ଭବ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ଗୃଧ୍ରସୀ’ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚରଣ ଝିଣ୍ଟି ଅନୁଭବ କରେ କିମ୍ବା ସ୍ପନ୍ଦିତ ହୁଏ, ଏହା ‘ପାଦହର୍ଷ’—ଏହା କଫ ଓ ବାୟୁ ବୃଦ୍ଧିରୁ ହୁଏ। ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ମିଶି ଯେତେବେଳେ ଚରଣରେ ଜ୍ୱଳନ ଦେଖାଯାଏ, ବିଶେଷକରି ଚାଲିବାବେଳେ, ଏହି ଅଗ୍ନିସ୍ପର୍ଶ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଶୁଶ୍ରୁତ, ବାତରକ୍ତ କାହିଁକି ହୁଏ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହେଉଛି। ଅନୁଚିତ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ, କ୍ରୋଧ, ଦିନରେ ଶୋଇବା ଓ ରାତିରେ ଜାଗିରହିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସାଧାରଣତଃ ଯେଉଁମାନେ ସୁକୁମାର, ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ଅତି ମୋଟା, ଓ ଆରାମ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ତାପ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ ଶୋଧନ ଦ୍ବାରା ରକ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଓ ବାୟୁ କିମ୍ବା ଥଣ୍ଡା ପବନ ଦ୍ବାରା ବିକୃତ ହୁଏ, ବାତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ଓ ଅସାଧାରଣ ଭାବେ ଚଳନ କରେ। ଏହି ଅପବିତ୍ର ରକ୍ତ ଦ୍ବାରା ବାୟୁ ପ୍ରଥମେ ଏହାକୁ ଦୂଷିତ କରେ, ପରେ ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଦନା କିମ୍ବା ବାତରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ପ୍ରଥମେ ଏହା ଶରୀରରେ ଗାଢ଼ତା ଆଣେ, ପରେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ଯଥା ଭାରିପଣ, ବମି, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ପରେ ଏହି ରୋଗ କୁଷ୍ଠ ଭଳି ହୁଏ, ଯାହାକୁ ‘ସାମ୍ବୁଦ’ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଜଙ୍ଘା, ପିଣ୍ଡି, ଉରୁ, କଟି, କନ୍ଧ, ବାହୁ, ହାତ, ପା, ଓ ସନ୍ଧିଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଏଠାରେ ଚୁଲି, ଫଡ଼, ଛିଦ୍ର, ଭାରିପଣ, ଓ ଝିଣ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଆସି ଯାଏ, ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। କେବେ କେବେ ଏହା ପାଦତଳ କିମ୍ବା ହାତରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସମଗ୍ର ଦେହରେ ମୂଷିକ ଭଳି ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ଏହା ଚର୍ମ ଓ ମାଂସପେଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଏହା ଗଭୀର ହୋଇ ସମସ୍ତ ଧାତୁକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ବିଶେଷକରି କଟି ଅଞ୍ଚଳରେ ଚର୍ମ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, କଳା କିମ୍ବା ରକ୍ତିମ ହୁଏ, ସଫା ଓ ଦୃଢ଼ ଗଠାନ ହୁଏ, ରସ ତ୍ୟାଗ ହୁଏ, ବାୟୁ ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଦେହ ଭିତରେ ବାୟୁ ଚିରିବା ଭଳି ଚଳନ କରେ, କ୍ରିଙ୍କିଙ୍କାର ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ଦ୍ରୁତ ଚଳନ କରେ, ଏହିପରି ଦେହରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଲଙ୍ଗଡ଼ା ଓ ଅସମର୍ଥ କରିଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ପ୍ରଧାନ ହୁଏ, ତେବେ ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଫଡ଼, ଭାଙ୍ଗିବା ଅନୁଭୂତି, ସ୍ଫୀତିର ଶୁଷ୍କତା, କଳାପଣ ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ଦେଖାଯାଏ। ରକ୍ତ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ, ଫୁଲିବା, ତୀବ୍ର ରକ୍ତିମତା, ଝିଣ୍ଟି, ଓ ତେଲିଆ କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ଚିକିତ୍ସାରେ ଉନ୍ନତି ନ ହୋଇ ଖଜୁଆ ଓ ଆର୍ଦ୍ରତା ଦେଖାଯାଏ। ପିତ୍ତ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ, ଜ୍ୱଳନ, ମୂର୍ଛା, ତିତିଳ ସ୍ବାଦ, ଅବେସ୍ଥା, ମଦ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଛୁଆଁରେ ଅସହିଷ୍ଣୁତା, ଭୟଙ୍କର ବେଦନା, ଶୁଷ୍କତା, ପାକ ଓ ତୀବ୍ର ତାପ ଦେଖାଯାଏ। କଫ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ, ଗାଢ଼ତା, ଭାରିପଣ, ନିଦ୍ରା, ତେଲିଆପଣ, ଥଣ୍ଡା, ମୃଦୁ ଖଜୁଆ, ମନ୍ଦ ବେଦନା ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ମିଶିଲେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଏକାସାଥିରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏକ ଦୋଷ ରହିଲେ ଏହାକୁ ସହଜରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ; ଦୁଇ ଦୋଷ ମିଶିଲେ ଏହା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ତିନି ଦୋଷ ମିଶିଲେ ଏହି ରୋଗ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଧ୍ୱଂସ କରି ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତପିତ୍ତ ଦେଖାଏ। ବାୟୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଅଙ୍ଗ ଓ ସନ୍ଧିର ରକ୍ତକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ନାଡ଼ୀ ଅବରୋଧ କରେ ଓ ବେଦନା ସହିତ ପ୍ରାଣକୁ ହରଣ କରିଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ପଞ୍ଚବିଧ ବାୟୁ ଶୁଷ୍କତା, ଚଞ୍ଚଳତା, ଅତି ଲମ୍ବା ଦୌଡ଼, ଅତି ଖାଇବା, ଚୋଟ, ଓ ଦ୍ରୁତ ଗତି ଦ୍ବାରା ବିକୃତ ହୁଏ, ବେଶି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ବିକୃତ ବାୟୁ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ଷତି କରେ; ନାକ ଅବରୋଧ, ଜ୍ୱଳନ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, କାଶ, ଓ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ହୁଏ। ଗଳା ଅବରୋଧ, ମ୍ୟୁକସ୍ ହାନି, ବମି, ଆହାର ଅରୁଚି, ଓ ନାସା ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଗଳା, ଜୌ ଓ ଉପର ଅଞ୍ଚଳରେ ଫୁଲା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଅତି ଚଳନ, ସ୍ନାନ, ଖେଳ, ଭୋଗବିଳାସ, ଅନୁଚିତ, ଶୁଷ୍କ, ଭୟ, ଉତ୍ତେଜନା ଓ ଦୁଃଖ ଦ୍ବାରା ବ୍ୟାନ ବିକୃତ ହୁଏ। ଏହା ଶୁକ୍ର, ଉତ୍ସାହ, ବଳ ହ୍ରାସ, ଦୁଃଖ, ମନୋବିକ୍ଷୋଭ, ଜ୍ୱର, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଲୋମହର୍ଷ ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଆଣିଦିଏ। ଚର୍ମ ରୋଗ, ଚମଡ଼ିରେ ଚିରିବା ଭଳି ଚିହ୍ନ ଓ ଦେହରେ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖାଯାଏ; ସମାନ ବିକୃତ ହେଲେ ଅନିୟମିତ ଜଠରାଗ୍ନି, ଶୀତ, ମିଶ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ବାରା ହୁଏ। ଅନିୟମିତ ନିଦ୍ରା ଓ ଜାଗରଣ ଦ୍ବାରା ଗ୍ରନ୍ଥି, ଗୁହା ରୋଗ, ଅପସ୍ମାର, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ହୁଏ। ଅପାନ ବିକୃତ ହେଲେ ଶୁଷ୍କ, ଭାରି ଖାଦ୍ୟ, ଚାହିଦା ଦମନ, ଅତି ଯାତ୍ରା, ଅତି ଚଳନ ଦ୍ବାରା ହୁଏ। ଏହି ବିକୃତି ତଳ ଦେହର ରୋଗ, ମୁତ୍ର, ଶୁକ୍ର, ଅର୍ଶ, ଗୁଦପ୍ରପାତ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।