ଧିରେ ଧିରେ ଶୁଣ, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କଥା ତୁମ ପାଇଁ ଖୋଲିବି। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଖରାପ, ବେଦନାଦାୟକ ଓ ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଯାଏ, ଏହାକୁ ଅସାଧ୍ୟ ମନାଯାଏ, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡକୁ ସମ୍ପୃକ୍ତ କରି, ବାୟୁ, ସ୍ନାୟୁ ଓ ସରୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଗ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ। ଯଦି ଗୋଟିଏ ପକ୍ଷ ପୁରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ପକ୍ଷାଘାତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଦେହର ଅର୍ଧଭାଗ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୋଇଯାଏ। କେତେକେ ଏହି ରୋଗକୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗରେ ଅନୁଭବନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ବାହୁର ଗୁହାରେ ବେଦନା ଅନୁଭବନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ଭରିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଦେହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଚଳ ଓ କଠିନ ହୋଇଯାଏ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପକ୍ଷାଘାତ ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଓ ଚିକିତ୍ସା ଅସାଧ୍ୟ; ଯଦି ଅନ୍ୟ କିଛି ଦୋଷ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅଧିକ ବଢ଼ି ଦେହକୁ କ୍ଷୟ କରିଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ଦେହର ନାଡ଼ି ଅପଚିତ ଅନ୍ନ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କଠିନ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ଦଣ୍ଡାପତାନକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ସଦା ଅସାଧ୍ୟ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ କନ୍ଧର ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେଠାରେ ନାଡ଼ିକୁ ସଂକୁଚିତ କରେ, ବାହାରୁ ରସ ଝରିଯାଏ ଓ ବାହୁ ରୋଗ ହୁଏ। ଯଦି ଆଙ୍ଗୁଠି ମୂଳ ଓ ବାହୁ ପଛର ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ବାହୁ କାର୍ଯ୍ୟଶକ୍ତି ହରାଏ; ଏହାକୁ ‘ବିପୂଚୀ’ କୁହାଯାଏ। ଯଦି ବାୟୁ କଟିରେ ଥିବା ସ୍ନାୟୁକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରେ, ବ୍ୟକ୍ତି ଲଙ୍ଗଡ଼ା ହୋଇଯାଏ; ଦୁଇ ଉରୁ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ, ସେ ଅସ୍ଥିଚ୍ଞ୍ଜଳ ହୋଇଯାଏ। ଚଳିବା ଆରମ୍ଭରେ ସେ କମ୍ପିତ ହୁଏ ଓ ଲଙ୍ଗଡ଼ା ଚାଲେ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘କଳାୟଖଞ୍ଜ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସନ୍ଧି ଓ ସ୍ନାୟୁ ଢିଲା ହେବାରୁ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅସୁବିଧା ଏଭଳି ଖାଦ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ— ଠଣ୍ଡା, ଗରମ, ତରଳ, ଶୁଷ୍କ, ଭାରୀ, ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ, ଚାହେ ସେହି ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉ କି ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଅତି ଶ୍ରମ, ଚଞ୍ଚଳତା, ଅତି ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ, ଓ ଅନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା। ଯେତେବେଳେ ଶରୀରରେ କଫ ଉଚିତ ସମୟରେ ବଢ଼ିଯାଏ, ଏହା ଅନ୍ୟ ଦୋଷକୁ ଦମନ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଯଦି କଫ ଉରୁର ଅସ୍ଥି ଭିତରେ ଭରିଯାଏ ଓ ଏହାକୁ ଶିଥିଳ କରେ, ତେବେ ଅସ୍ଥି ଓ ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉରୁ ଠଣ୍ଡା ହୋଇଯାଏ। ଯଦି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କଳା, କଠିନ, ଅଳସ, ଅଚେତନ, ବେଦନା ଓ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ‘ଉରୁସ୍ଥମ୍ଭ’ କୁହାଯାଏ; କେତେକେ ଏହାକୁ ବାହ୍ୟବାୟୁ କୁହନ୍ତି। ଘୁଣ୍ଡିରେ ବାୟୁ ଓ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଫାଇ ଓ ତୀବ୍ର ବେଦନା ହେଲେ, ଏହାକୁ ‘କ୍ରୋଷ୍ଟୁକଶୀର୍ଷ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଏକ ବଡ଼ ଶିଆଳ ମୁଣ୍ଡ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଥକା ଦ୍ୱାରା ଯଦି ପାଦରେ ବେଦନା ଓ ଅସମତା ହୁଏ, ଏବଂ ବାୟୁ ଗୁଟିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଏହାକୁ ‘ବାତକଣ୍ଟକ’ କୁହାଯାଏ। ପିଣ୍ଡି, ଆଙ୍ଗୁଠି, ନାଭି କିମ୍ବା କଣ୍ଠ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ, ଚଳନ ଅଟକିଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ଗୃଧ୍ରସୀ’ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ପାଦ ଥର୍ଥରାଏ କିମ୍ବା ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୁଏ, ଏହାକୁ ‘ପାଦହର୍ଷ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା କଫ ଓ ବାୟୁ ବଢ଼ିବାରୁ ହୁଏ। ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ଯଦି ମିଶିଯାଏ, ପାଦରେ ଜ୍ୱାଳା ଲାଗେ, ବିଶେଷକରି ଚାଲିବା ବେଳେ; ଏହି ଜ୍ୱାଳାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: “ଶୁଶ୍ରୁତ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବାତରକ୍ତର କାରଣ ବୁଝେଇଦେଉଛି, ଶୁଣ। ଏହା ଅନୁଚିତ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋଜନ, କ୍ରୋଧ, ଦିନେ ଶୁଅ, ଓ ରାତିରେ ଜାଗିବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ବାତଶୋଣିତ ସାଧାରଣତଃ ସେମାନେ ଭୋଗେ, ଯେଉଁମାନେ ନାଜୁକ, ଅନୁଚିତ ଭୋଜନ ଓ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ଅତି ମୋଟା, ଓ ଆରାମମୟ ଜୀବନ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଦେହର ରକ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ତାପ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ ସଫାଇ ଦ୍ୱାରା, ଓ ବାୟୁ କିମ୍ବା ଠଣ୍ଡା ପବନ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ, ବାୟୁ ବଢ଼ିଯାଇ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଅସାମାନ୍ୟ ଭାବେ ଚଳନ କରେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ବାୟୁ ରକ୍ତକୁ ପ୍ରଥମେ ବିକୃତ କରେ, ତାପରେ ମଳଦ୍ୱାରରେ ବେଦନା କିମ୍ବା ବାତରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ପ୍ରଥମେ ଏହା କଠିନତା ଦେଖାଏ, ତାପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ବିଶେଷକରି ଗୁରୁତ୍ୱ, ବାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପରେ ଏହା କୁଷ୍ଠ ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ଯାହାକୁ ‘ସାମ୍ବୁଦ’ କୁହନ୍ତି, ଏହା ଘୁଣ୍ଡି, ପିଣ୍ଡି, ଉରୁ, କଟି, କନ୍ଧ, ବାହୁ, ହାତ, ପାଦ ଓ ସନ୍ଧିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଖୁଜୁଳି, ଫଡ଼କିବା, ଚୁଭୁଁ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଫାଟିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ଅନୁଭୂତିହୀନତା ଆସେ ଓ ଯାଏ, ପୁନର୍ବାର ଆସେ। କେବେ କେବେ ଏହା ପାଦ ତଳ କିମ୍ବା ହାତରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ମୂଷିକ ଭଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହରେ ଦୌଡ଼େ। ପ୍ରଥମେ ଏହା ଚର୍ମ ଓ ମାଂସପେଶୀରେ ସୀମିତ, କିନ୍ତୁ ସମୟ ସହିତ ଏହା ଗଭୀର ହୋଇ ସମସ୍ତ ଧାତୁକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। କଟି ଭଳି ସ୍ଥାନରେ ଚର୍ମ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, କଳା କିମ୍ବା ରକ୍ତିମ ହୁଏ; ସ୍ଫାଇ, କଠିନ ଗାଠି, ପୁୟ ଓ ବାୟୁ ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଭିତରେ ଏହା ଚିରିବା ଭଳି ଚଳନ କରେ, ଚିର୍କିର୍ କରା ଶବ୍ଦ, ତ୍ୱରିତ ଗତି ଦେଖାଏ; ଏହା ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ଲଙ୍ଗଡ଼ା କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିଚ୍ଞ୍ଜଳ କରିଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ପ୍ରଧାନ ହୁଏ, ତେବେ ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଫଡ଼କିବା, ଭାଙ୍ଗିବା ଅନୁଭୂତି, ଫୁଲା ଶୁଷ୍କତା, କଳାପନ, ଓ ରଙ୍ଗର ବଢ଼ିବା କିମ୍ବା କମିବା ଦେଖାଯାଏ। ରକ୍ତନାଳୀ ଓ ଆଙ୍ଗୁଠି ସନ୍ଧି ସଂକୁଚିତ, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କଠିନ, ଟେଢ଼ାପନ, ଠଣ୍ଡା ପ୍ରତି ଅନିଚ୍ଛା, ଉଷ୍ମତାରେ ସୁବିଧା, ଗଢ଼ିଆପନ, କମ୍ପନ ଓ ଅନୁଭୂତିହୀନତା ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତ ପ୍ରଧାନ ହୁଏ, ତେବେ ସ୍ଫାଇ, ତୀବ୍ର ରକ୍ତିମତା, ଝିଣ୍ଡିବା ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଯାଏ, ତେଲିଆ କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ଚିକିତ୍ସାରେ ଲାଭ ନାହିଁ, ଖୁଜୁଳି ଓ ଆର୍ଦ୍ରତା ଥାଏ। ପିତ୍ତ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ ଜ୍ୱାଳା, ଅଚେତନ, ତିତିକ୍ତ ସ୍ୱାଦ, ଅବିବେକ, ମଦ, ତୀବ୍ର ପିପାସା, ସ୍ପର୍ଶ ଅସହିଷ୍ଣୁତା, ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଶୁଷ୍କତା, ପୁୟ ଓ ଅତି ଉଷ୍ମତା ଦେଖାଯାଏ।