ଏହି ଶରୀର ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ମଣିଷର ମୁଣ୍ଡୁଠାରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଅଂଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶରୀରରେ ଫିକା ପଡ଼ି ରହନ୍ତି, ସେଉଁମାନଙ୍କର ଘାଉର ସ୍ଫାଇ ଅଧିକ ବଢ଼ିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଅଂଗଗୁଡ଼ିକ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ତେବେ ଜିହ୍ୱା ଚାଟିବା, ତିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଓ ଅତି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଫେରି ଆସେ। ଯଦି ମଣ୍ଡିବା ମୂଳରେ ବାୟୁ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ମୁହଁ ଖୋଲା କିମ୍ବା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ଜବଡ଼ା ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ, ଚବା ଓ କଥା କହିବା କଷ୍ଟକର ହୁଏ। ବାୟୁ ଯଦି ଭାଷା ନଳୀକୁ ଶିଥିଳ କରିଦିଏ, ତେବେ ଜିହ୍ୱା ଅକ୍ଷମ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଖାଇବା, ପିଇବା, କିମ୍ବା କଥା କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ମୁଣ୍ଡରେ ଭାର ବହିବା, ଅତି ହସିବା କିମ୍ବା ଅଧିକ କଥା କହିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ। ଅସମ ତକିଆ ବ୍ୟବହାର କିମ୍ବା କଠିନ ବସ୍ତୁ ଚବାଇବା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ। ଏହି ବାୟୁ ମୁହଁକୁ ବାଙ୍କା କରିଦିଏ, ଅତି ହସ ଓ ତିବ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଏହା ଭାଷାର ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଚକ୍ଷୁର ଶିଥିଳତା ଦେଇଥାଏ। ଦାନ୍ତ ଖରଖର କରେ, ସ୍ୱର ହରାଯାଏ, ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଘ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ନଷ୍ଟ, ସ୍ମୃତି ହାନି, ଭୟ ଓ ଶ୍ୱାସ ନିବାହରେ ଅସୁବିଧା ହୁଏ। ଲାଲ ଥୁ, ପାର୍ଶ୍ୱବେଦନା, ଏକ ଚକୁ ବନ୍ଦ ହୋଇଯିବା, ଗଳାର ଉପରେ ତିବ୍ର ବେଦନା କିମ୍ବା ଅର୍ଧ ଶରୀର ଅସାମର୍ଥ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। କିଛି ଏହାକୁ ଅର୍ଧାଙ୍ଗ ରୋଗ, କିଛି ଏକ ଅଂଗର ରୋଗ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତ ନଳୀକୁ ବାୟୁ ବିକୃତ କରେ, ମୁଣ୍ଡର ନଳୀକୁ ଅସୁସ୍ଥ କରିଦିଏ। ଯଦି ଶରୀର କଠିନ, ବେଦନାଦାୟକ ଓ କଳା ହୋଇଯାଏ, ଏହା ଅସାଧ୍ୟ ଓ ମୁଣ୍ଡ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ; ବାୟୁ, ନସା ଓ ଶରୀର ସମସ୍ତେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ। ଯଦି ଏକ ଡେଙ୍କା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏହାକୁ ଡେଙ୍କା ମାନ୍ଦ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଅର୍ଧ ଶରୀର ଅକ୍ଷମ ଓ ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୁଏ। କିଛି ଏକ ଅଂଗର ରୋଗ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି, କିଛି କୁହନ୍ତି କୁହାରେ ବେଦନା, ଯେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ବାୟୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଶିଥିଳତା ଦେଖାଯାଏ। ଖାଲି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଳିସିସ ସବୁଠୁ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ; ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ସହିତ ଯଦି ଏହା ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ଦେହ ଶୋଷଣ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ନଳୀ ବିକୃତ ଅନ୍ନ କିମ୍ବା କଫ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଅଂଗ ଶିଥିଳ ହୁଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଦଣ୍ଡାପତାନକ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସଦା ଅସାଧ୍ୟ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ କାନ୍ଧର ମୂଳରୁ ଉଠି ନସାକୁ ଶିଥିଳ କରେ, ତେବେ ବାହାରେ ସ୍ରାବ ହୁଏ ଓ ବାହୁ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ। ଆଙ୍ଗୁଠି ମୂଳ ଓ ବାହୁ ପୃଷ୍ଠର ନସା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ବିକୃତ ହେଲେ ବାହୁ ଅସାମର୍ଥ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ବିପୂଚୀ କୁହନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ନିତମ୍ଭରେ ଥିବା ନସାକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରେ, ତେବେ ଜଙ୍ଘା ଅସାମର୍ଥ୍ୟ ହୁଏ; ଦୁଇ ଜଙ୍ଘା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ମଣିଷ ଅପଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ। ଚାଲିବା ସମୟରେ କମ୍ପନ ଓ ଲଙ୍ଗଡ଼ା ଚାଲିବା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ କଳାୟଖଞ୍ଜ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଯୋଡ଼ ଓ ସନ୍ଧି ଶିଥିଳ ହେବାରୁ ହୁଏ। ଅତି ଠଣ୍ଡା, ଗରମ, ତରଳ, ଶୁଷ୍କ, ଭାରୀ, ତେଲୀୟ ଖାଦ୍ୟ, ଚେଷ୍ଟା, ଚିଞ୍ଚଳତା, ଅତି ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ କଫ ବଢ଼ିଯାଏ, ଏହା ଅନ୍ୟ ଦୋଷକୁ ଦମନ କରି ସମଗ୍ର ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ କଫ ଜଙ୍ଘାର ଅସ୍ଥିକୁ ପୂରି ଶିଥିଳ କରିଦିଏ, ଅସ୍ଥି ଓ ସନ୍ଧି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଜଙ୍ଘା ଠଣ୍ଡା ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଂଗ କଳା ହୁଏ, ଶିଥିଳତା, ଅଳସ୍ୟ, ଅଚେତନ, ବେଦନା ଓ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ କେହି ଜଙ୍ଘା ଶିଥିଳତା କୁହନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ ବାହ୍ୟ ବାୟୁ କୁହନ୍ତି। ବାୟୁ ଓ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆଖୁ ଫୁଲିଯାଏ, ତିବ୍ର ବେଦନା ସହିତ ଏହାକୁ କ୍ରୋଷ୍ଟୁକଶୀର୍ଷ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଏକ ବଡ଼ ଶିଆଳ ମୁଣ୍ଡ ଭଳି। ଥକା ଦ୍ୱାରା ଚରଣରେ ବେଦନା ଓ ଅସମତା ଆସି, ବାୟୁ ଗୁଡ଼ିକ ଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରି ଭାତକଣ୍ଟକ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ଗଡ଼େଇ, ଆଙ୍ଗୁଠି, ନାଭି କିମ୍ବା ଗଳାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଚଳନ ଅସମ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହାକୁ ଗୃଧ୍ରସୀ କୁହନ୍ତି। ଚରଣ ଯଦି ଝୁମ୍ପ ଅନୁଭବ କରେ କିମ୍ବା ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୁଏ, ଏହାକୁ ପାଦହର୍ଷ କୁହାଯାଏ, ଯାହା କଫ ଓ ବାୟୁ ବଢ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ମିଶି ଚରଣରେ ଜ୍ୱାଳା ଦେଇଥାଏ, ବିଶେଷକରି ଚାଲିବାବେଳେ, ଏହି ଚରଣ ଜ୍ୱାଳାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: "ହେ ସୁଶ୍ରୁତ! ମୁଁ ତୁମକୁ ବାତରକ୍ତ ରୋଗର କାରଣ କହିବି, ଶୁଣ। ଅସମ୍ବିତ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ସେବନ, କ୍ରୋଧ, ଦିନରେ ଶୋଇବା, ଓ ରାତିରେ ଜାଗି ରହିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ହୁଏ।" ସାଧାରଣତଃ, ବାତଶୋଣିତ ସେମାନଙ୍କୁ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ନାଜୁକ, ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ଅତିସ୍ଥୂଳ କିମ୍ବା ସୁଖ ଭୋଗୀ। ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ତାପ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ ସଫାଇ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ବାୟୁ କିମ୍ବା ଠଣ୍ଡା ପବନ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ, ବାୟୁ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଏପରି ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ବନ୍ଦ ହୋଇ ପ୍ରଥମେ ତାହାକୁ ବିକୃତ କରିଦିଏ, ପରେ ଗୁଦରେ ବେଦନା କିମ୍ବା ବାତରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ପ୍ରଥମେ ଏହା ଶିଥିଳତା ଦେଇଏ, ପରେ ସମସ୍ତ ଅଂଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ଭାରି ଲାଗିବା, ବାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ପରେ ଏହା କୁଷ୍ଠ ଭଳି ହୁଏ, ଯାହାକୁ ସାମ୍ବୁଦ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଗୁଡ଼ି, ପିଣ୍ଡି, ଜଙ୍ଘା, କମର, କାନ୍ଧ, ବାହୁ, ହାତ, ପାଦ ଓ ସନ୍ଧିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଖୁଜୁଲି, ଫଡ଼ା, ଚୁଭୁଣି, ଚିରିବା ବେଦନା, ଭାରି ଲାଗିବା, ଅନୁଭୂତିହୀନତା ଆସିଏ ଓ ଯାଏ, ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖାଯାଏ। କେବେ କେବେ ଏହା ପାଦ ତଳ କିମ୍ବା ହାତରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ମୂଷିକ ଭଳି ଦୌଡ଼ିଯାଏ।