ଏକ ଦିନ, ଶରୀରର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ଶୋଷଣ କରୁଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିବା ବାୟୁ, ଯଦି ଠିକ୍ ଭାବରେ ଯତ୍ନ ନ ହୋଇ, ଶରୀରର ଚାରିଟି ନାଳୀକୁ ଅଧିକ ପ୍ରମାଣରେ ଭରି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଦୁଷିତ ନାଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ଓ ତାଙ୍କର ମୁହାଁ ଅଟକାଇ ଦେଇ, ପ୍ରକୁପିତ ବାୟୁ ଶରୀରରେ କୋଲିକ, ଅଟକା, ଓ ଗୁଡ଼ୁଗୁଡ଼ି ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ। ଏହା ମଳ ଅଟକାଇ ଦେଇଥାଏ, ଶବ୍ଦ ହରାଇ ଦେଇଥାଏ, ଦୃଷ୍ଟି, ପିଠ, ଓ କମରକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଏହି ବାୟୁ ଶରୀରରେ ଅନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ପେଟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବ୍ୟାଧିଗୁଡ଼ିକ, ଯେପରିକି ବାନ୍ତି, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, କଲେରା; ଅଟକା, ଖୁଜୁଲି, ତାପ, ଓ ନାଭି ଉପରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା କାନ ଭଳି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ, ଚମଡ଼ରେ ଚିର୍କୁଟି ଓ କଠିନତା ଆଣେ, ଭୟଙ୍କର ବେଦନା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଜ୍ୱର ଓ ଚମଡ଼ର ରଙ୍ଗ ବଦଳାଇ ଦେଏ। ଏହା ଆନ୍ତ୍ରରେ ଅଟକା, ଖାଇବା ଇଚ୍ଛା ହ୍ରାସ, ଶରୀର ଶୋଷଣ, ଚକ୍କାର, ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିରେ ଗଠି ଏବଂ ଚମଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗରେ କଠିନତା ଆଣେ। ଯେତେବେଳେ ହାତପାଁ ଭାରି ଲାଗିଥାଏ, ମାନେ ଲାଠି କିମ୍ବା ମୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଘଞ୍ଚି ଦିଆଯାଇଛି, ବାୟୁ ହାଡ଼ରେ ବସି ତୀବ୍ର ବେଦନା ଓ କମର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଏ। ମାଜାରେ ବାୟୁ ଥିଲେ ହାଡ଼ର ଅସ୍ଥିରତା, ନିଦ୍ରା ହରାଇ ଦେଏ ଓ ବେଦନା ଆଣେ; ଶୁକ୍ରରେ ଥିଲେ ଶୀଘ୍ର ଅସାଧାରଣ ଶୁକ୍ରସ୍ରାବ କିମ୍ବା ବିକୃତି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ବାୟୁ ଯଦି ଗର୍ଭ କିମ୍ବା ଶୁକ୍ରରେ ବସିଥାଏ, ମୁଣ୍ଡରେ ଫୁଲା ଓ ଖାଲି ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ ଏବଂ ପ୍ରକୁପିତ ହେଲେ ଭୟଙ୍କର ଫୁଲା ଦେଖାଯାଏ। ଯୋଡ଼ରେ ବାୟୁ ଥିଲେ ଭରି ଲାଗିଥାଏ, ଶୁଷ୍କତା, ଯେପରି ବାପାଣି ଛୁଇଁଥିବା ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଶରୀରରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ ବେଦନା, ଫାଟିଯିବା, ଫୁଟିଯିବା ଓ ଭଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ବାୟୁ ଶକ୍ତି, ଅଟକା, ଅସ୍ଥିରତା, ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ, ଯୋଡ଼ର ଭଙ୍ଗ ଓ କମ୍ପନ ଆଣେ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶରୀରର ସମସ୍ତ ନାଳୀକୁ ପୁନଃପୁନ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ହାତପାଁ ଧରି ନେଏ—ଏହି ରୋଗକୁ କମ୍ପନ ରୋଗ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ବାୟୁ ତଳ ଦିଗରେ ଅଟକାଯାଏ ଓ ଉପରକୁ ଚାଲିଯାଏ, ହୃଦୟକୁ ଚାପ ଦେଏ, ମୁଣ୍ଡ ଓ କପାଳରେ ବେଦନା ଆଣେ। ଏହି ସମୟରେ ମଣିଷ ଶରୀରକୁ ଉଠାଯାଏ, ଜବା ହେଡ଼ାଇ ଦେଏ, ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ଶ୍ୱାସ ନିଅଏ, ଦୁଇ ଆଖି ବନ୍ଦ କରେ। ସେ କବୁତର ପରି ଅନିୟମିତ ଭାବରେ କୁହୁ କରେ, ଅଂଗ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ନାକର ମୂଳରେ ବସିଥାଏ, ଏହା ହୃଦୟରେ ଥିବା ଅନୁଭୂତି ଦେଏ। ସେ ପୁନଃପୁନ ଆରାମ ପାଉଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ପୁନଃ ଅସୁବିଧା ଆସେ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ଆଘାତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ରୋଗ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ରାବ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ; ବାୟୁ ନିଜ ଆକୃତି ହରାଇ ଶରୀରରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ, ପୁନଃ ଅବନତି ଆସେ। ଶକ୍ତି ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଆଖିରେ ଶିଥିଳତା, ହାଁ ଦେଉଥିବା, ଦାନ୍ତ ଶିଥିଳ, ଚେଷ୍ଟା ହ୍ରାସ ଦେଖାଯାଏ। ବାହାରୁ ପାଶ୍ୱରେ ବେଦନା, ଜବା, ପିଠ, ମୁଣ୍ଡରେ ଶିଥିଳତା, ଶରୀର ବାହାରକୁ ଖିଁଚିଯିବା, ପିଠ, ହୃଦୟ, ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଛାତି ଉଠିଯାଏ କିମ୍ବା ଅଣ୍ଡା ହେଡ଼ାଯାଏ; ଦାନ୍ତ ଓ ମୁଁହ ରଙ୍ଗ ହରାଇଯାଏ, ଶରୀରରେ ପସିନା ନଥାଏ। ଶରୀର ବାହାରକୁ ଖିଁଚିଯିବା, ଜବା ଶିଥିଳତା ବାୟୁ ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ; ବାୟୁ ମଳ ଓ ମୂତ୍ର ସହ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରର ମୁଣ୍ଡରୁ ପାଇଁ ପାଉଁଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ମଣିଷ ଶ୍ୱେତ ହୋଇଯାଏ, ଆଘାତର ଫୁଲା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଅଂଗରେ ଦ୍ରୁତ ଗତି ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ସମୟରେ ଜିଭ ଚାଟିବା, ତାତିଲା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ଅତି ଅଭିମାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଫେରିଯାଏ। ପ୍ରକୁପିତ ବାୟୁ ଜବାର ମୂଳରେ ଥିଲେ ଶିଥିଳତା ଦେଖାଏ, ମୁଁହ ଖୋଲା କିମ୍ବା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ଜବା ଶିଥିଳତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଚବା ଓ କଥା କହିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇଯାଏ; ବାୟୁ ଶବ୍ଦ ନାଳୀକୁ ଶିଥିଳ କରି ଜିଭକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ। ଏହିପରି ଜିଭ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ, ଖାଇବା, ପିଇବା, କଥା କହିବା ଅସମ୍ଭବ ହୋଇଯାଏ; ମୁଣ୍ଡରେ ଭାରି ଭାର ଏଣେଇବା, ଅତି ହସିବା, କିମ୍ବା ଅତି କଥା କହିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଅସମତଳ ତକିଆ ବ୍ୟବହାର କରିବା, କଠିନ ବସ୍ତୁ ଚବାଇବା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏହି ବାୟୁ ପୀଡିତ ଲୋକରେ ଏହା ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ। ଏହି ବାୟୁ ମୁଁହ କୁବାଡ଼ି କରିଥାଏ, ଉଚ୍ଚ ହସ ଓ ଆଖି ଦେଖି ରହିବା ଦେଖାଯାଏ; ପରେ ଶବ୍ଦ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ, ଆଖି ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ। ଦାନ୍ତ ଚଟକିବା, ଶବ୍ଦ ହରାଇଯାଏ, ଶୁଣିବାର କ୍ଷୟ, ଦୃଷ୍ଟି ହ୍ରାସ, ଘ୍ରାଣ ହ୍ରାସ, ସ୍ମୃତି ନାଶ, ଭୟ ଓ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ପିଟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ପାଶ୍ୱରେ ବେଦନା, ଏକ ଆଖି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, କାନ୍ଧ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା, କିମ୍ବା ଅଧା ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। କେହି ଏହାକୁ ଅଧା ଶରୀର ଅସ୍ଥିରତା ବୋଲନ୍ତି, କେହି ଏକ ଅଂଗ ଅସ୍ଥିରତା ବୋଲନ୍ତି; ରକ୍ତ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ନାଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ବାୟୁ ପ୍ରଭାବିତ କରି ମୁଣ୍ଡର ନାଳୀକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀର କଠିନ, ବେଦନାମୟ ଓ କଳା ହୋଇଯାଏ, ଏହା ଅସାଧ୍ୟ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ ଓ ମୁଣ୍ଡ ସଂପୃକ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ବାୟୁ, ନାଳୀ ଓ ଶରୀର ଏହାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଯାଏ। ଏକ ଡେଙ୍କା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଏହାକୁ ଡେଙ୍କା ଅସ୍ଥିରତା ବୋଲନ୍ତି; ଅଧା ଶରୀର ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। କେହି ଏକ ଅଂଗ ରୋଗ ଜଣାନ୍ତି, କେହି କୁହୁନ୍ତି କି ଅଣ୍ଡାରେ ବେଦନା; ବାୟୁ ଶରୀରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର କଲେ ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ଓ ଶିଥିଳତା ଦେଖାଯାଏ।