ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଗୁହ୍ୟ ବିଷୟ ବିବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉଛି—ଶରୀରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା କିଛି ବିଶେଷ ପ୍ରକାରର କୀଟ ଓ ବାୟୁ-ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ରୋଗର ବିସ୍ତୃତ ଚିତ୍ର। ପ୍ରଥମେ, ଏହି କଥା କୁହାଯାଉଛି ଯେ, କିଛି କୀଟ ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ କେଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, କେଶକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି, କେଶ ଦ୍ୱୀପ ତିଆରି କରନ୍ତି, ଏବଂ ତିନି ବଡ଼ ଡୁମୁର ଫଳ ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାରର କୀଟ, ସଉସୁର ଓ ସମତର ସହିତ, କୁଷ୍ଠ ରୋଗର ମୂଳ କାରଣ। ଏହି କୀଟମାନେ ବଡ଼ ଆନ୍ତ୍ରରେ ମଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏହା ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇପାରେ। ବଡ଼ ହେଲେ, ଏମାନେ ଆମ୍ପ ଦିଗକୁ ଗଲେ। ଏହା ପରେ, ଏମାନେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଏବଂ ମଳର ଗନ୍ଧ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏମାନେ ଚଉଡ଼ା, ଗୋଲା, ମୋଟା ଏବଂ କଳା, ହଳଦିଆ, ସାଫେଦ ଅଥବା କଳା ରଙ୍ଗର ହୋଇପାରନ୍ତି। ଏହି କୀଟମାନେ ପାଞ୍ଚଟି ନାମରେ ପରିଚିତ: କାକେରୁକ, ମାକେରୁକ, ସଉସୁର, ସଶୁଳ ଓ ଲେଲିହା। ଏମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଅନ୍ୟ କୀଟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଏମାନେ ଜିହ୍ବା ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଶରୀର ଗଢ଼ିଯିବା, ଶୁଷ୍କତା, ଫିକା ରଙ୍ଗ, କାଞ୍ଚ ହେବା, ମୁଳାଦ୍ୱାରରେ ଉଷ୍ମତା, ପିଛୁ ଚୁଲିବା, ଅସାଧାରଣ ମଳ ପ୍ରବାହ ଆଦି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏବେ ମୁଁ ବାୟୁ-ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ରୋଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି। ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଆସେ, ସେଉଁଠି ବାଧା ମୂଳ କାରଣ। ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦୁଷିତ ବାୟୁ ଶରୀରକୁ ଯେକୌଣସି ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଉତ୍ପାଦକ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆକାର, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ନାଥ। ସେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ବ୍ୟାପ୍ତିକର୍ତ୍ତା, ବିଷ୍ଣୁ, ସଂହାରକ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଶେଷ। ଏଥିରେ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ତାହାକୁ ଚେଷ୍ଟାରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି, ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ବିକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା, ସାରାଂଶ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ତାଙ୍କର ପ୍ରକାର ଜାଣିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୋଷ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ବିଭାଗ, କାରଣ ଓ ଲକ୍ଷଣ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ, ଶରୀର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶୁଷ୍କ କରୁଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୁଏ ଓ ଭଲରେ ଚିକିତ୍ସିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଶରୀରର ଚାରିଟି ନାଳୀକୁ ଅଧିକ ଭରିଦେଉଛି। ଏହି ଦୋଷଭରା ନାଳୀମାନେ ମୁହଁ ବନ୍ଦ କରିଦେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ବିକୃତ ବାୟୁ କୋଳିକ, ଅବରୋଧ, ଓ ଆନ୍ତ୍ରରେ ଗଡ଼ଗଡ଼ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହା ମଳ ଅବରୋଧ, କଣ୍ଠ ଶୁଷ୍କତା, ଦୃଷ୍ଟି, ପିଠ ଓ କମରରେ ଜଡ଼ତା ଆଣେ; ଏବଂ ଶରୀରରେ ଅନ୍ୟ ଗୁରୁତର ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଆମ୍ପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ—ବାନ୍ତି, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ବିଷମ୍ବି, ଅବରୋଧ, ଚୁଲିବା, ଉଷ୍ମତା ଓ ନାଭିଉପରେ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଇଂଦ୍ରିୟମାନେ ଯଥା କାନ, ଚର୍ମରେ ଚିର୍କୁଟ ଓ ଶୁଷ୍କତା, ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଜ୍ୱର ଓ ରଙ୍ଗ ହ୍ରାସ କରେ। ଆନ୍ତ୍ରରେ ଅବରୋଧ, ଭୁଖ ହ୍ରାସ, ଶରୀର ଶୁଷ୍କତା, ଚକ୍କର ଆସିବା, ମାଂସପେଶୀ ଓ ଚର୍ବିରେ ଗଠାନ, ଚର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ କଠୋରତା ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଅଂଗମାନେ ଭାରୀ ଲାଗେ, ଲାଠି କିମ୍ବା ଘୁଂସିରେ ମାରିଦେଲା ପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ହାଡ଼ରେ ବସିଥିବା ବାୟୁ କମର ଓ ହାଡ଼ରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା ଦିଏ। ଅସ୍ଥିମଜ୍ଜାରେ ବାୟୁ ଥିଲେ ହାଡ଼ରେ ଅସ୍ଥିରତା, ନିଦ୍ରାହୀନତା ଓ ବେଦନା ହୁଏ; ଶୁକ୍ରରେ ଥିଲେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଅସାଧାରଣ ଶୁକ୍ରସ୍ରାବ କିମ୍ବା ବିକୃତି ହୁଏ। ଗର୍ଭ କିମ୍ବା ଶୁକ୍ରରେ ବାୟୁ ଥିଲେ ମୁଣ୍ଡରେ ସ୍ଫୀତି ଓ ଶୂନ୍ୟତା ହୁଏ; ଏହା ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ ଏବଂ ବିକୃତ ହେଲେ ତୀବ୍ର ସ୍ଫୀତି ଦେଖାଯାଏ। ସନ୍ଧିରେ ବାୟୁ ଥିଲେ ଭରିଯିବା ଅନୁଭୂତି, ଶୁଷ୍କତା, ଓ ପାଣି ପ୍ରସ୍ପର୍ଶ ଭଳି ଲାଗେ; ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପିଲେ ବେଦନା, ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଫାଟିଯିବା, ଓ ଟିକି ଟିକି ହେବା ହୁଏ। ଏହା ଜଡ଼ତା, ଅକ୍ସମାତ୍ ଚଳନ, ନିଦ୍ରାବିଘ୍ନ, ସନ୍ଧି ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଓ କମ୍ପନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ସମସ୍ତ ନାଳୀରେ ବାୟୁ ପୁନଃପୁନଃ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଏହା ଅଙ୍ଗମାନେକୁ ଅବଶ କରିଦିଏ—ଏହି ରୋଗକୁ ଅକ୍ସମାତ୍ ଚଳନ ରୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ତଳଭାଗରେ ଅବରୋଧିତ ହୋଇ ଉପରକୁ ଚାଲିଯାଏ, ହୃଦୟ ଉପରେ ଚାପ ପଡ଼େ, ମୁଣ୍ଡ ଓ କନ୍ପଟରେ ବେଦନା ଆସେ। ବ୍ୟକ୍ତି ଦେହକୁ ଏପଟି-ସେପଟି କରି, ଜହ୍ନୁ ହେବା କିମ୍ବା ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ଶ୍ୱାସ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିପାରେ, ଦୁଇ ଆଖି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ। ସେ ବାଘ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରିପାରେ, ଅଙ୍ଗମାନେ ଶିଥିଳ ହୁଏ; ବାୟୁ ନାକ ମୂଳରେ ଥିଲେ ହୃଦୟରେ ବସିଯାଏ। ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ, ପୁଣି ଅସୁଖରେ ପଡ଼େ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ଚୋଟ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ଚିକିତ୍ସାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ସେଇ ସମୟରେ ପୋତ ଜଡ଼ତା ଦେଖାଯାଏ; ବାୟୁ ନିଜ ଆକୃତି ହରାଇ ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ବ୍ୟାପିଲେ ପୁଣି ଅବନତି ହୁଏ। ବାୟୁ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଆଖିରେ ଜଡ଼ତା, ଜମ୍ଭା, ଦାନ୍ତ ଶିଥିଳ ଓ ଚେଷ୍ଟା ହ୍ରାସ କରେ। ବାହାରୁ ପାଶ୍ୱେ ବେଦନା, ଜହ୍ନୁ ଓ ପିଠ ମୁଣ୍ଡରେ ଜଡ଼ତା, ଦେହ ବାହାରକୁ ଟାଣିଯିବା, ପିଠ, ହୃଦୟ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଛାତି ବଡ଼ ହୋଇଯାଏ କିମ୍ବା ଶୋଉଲ୍ଡର ଓଠିଯାଏ; ଦାନ୍ତ ଓ ମୁଁହ ରଙ୍ଗ ହ୍ରାସ, ଶରୀରରେ ପୋତ ନାହିଁ। ବାହାରକୁ ଟାଣିଯିବା, ଜହ୍ନୁ ଜଡ଼ତା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ବାୟୁ-ଦୋଷର; ବାୟୁ ମଳ ଓ ମୂତ୍ର ସହ ଚାଲିଲେ ଏହି ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ରୋଗ ଶରୀରର ମୁଣ୍ଡରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଦେହ ଫିକା ହୁଏ, ଘାଅର ସ୍ଫୀତି ବଢ଼ିଯାଏ। ଅଙ୍ଗମାନେ ଦ୍ରୁତ ଚଳନ କଲେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଫେରିଯାଏ: ଜିହ୍ବା ଚଟିବା, ଗରମ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ଅତି ଅଭିମାନ ଆଦି। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ଜହ୍ନୁ ମୂଳରେ ବଢ଼ିଯାଏ, ମୁଁହ ଖୋଲା କିମ୍ବା ବନ୍ଦ ହୁଏ।