ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଏକ ଦିନ ସୁଶୃତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରୋଗମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଆସନ୍ତି ଲୋକମାନେ ଏକାପରେକ ଛୁଆଁ, ଖାଦ୍ୟ ବାଣ୍ଟିବା, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା; ଏହା ସହିତ ସେମାନେ ଏକେ ଶୟନ, ଆସନ, ପୋଷାକ, ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ବାଣ୍ଟିଲେ ମଧ୍ୟ ରୋଗ ହୁଏ। ପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ—‘କୀଟମାନେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ବାହ୍ୟ କୀଟମାନେ ଚାରି ପ୍ରକାର—ମଳ, କଫ, ରକ୍ତ ଓ ମଳାଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ନାମରେ, ବାହ୍ୟ କୀଟ ୨୦ ପ୍ରକାର; ତା’ମଧ୍ୟରୁ ମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କୀଟମାନେ ତିଳ ଦାଣା ପରି ଆକୃତି ଓ ଆକାରର, କେଶ ଓ ପୋଷାକରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ଅନେକ ଚରଣ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନାମରେ ଲୁସୁକି ଓ ନିଟ୍, ଦୁଇ ପ୍ରକାର; ଦେହରେ ବସି ଚୁଲି ଓ ଫୁଲା ହୁଏ। କିନ୍ତୁ କୁଷ୍ଠର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ହେଉଛି ଅନ୍ତର୍ଗତ କୀଟ, ଯାହା କଫରୁ ବାହ୍ୟରେ ଓ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ, ଗୁଡ଼, ଦୁଧ, ଦହି, ମାଛ, ତାଜା ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି କୀଟମାନେ ଗାସ୍ତ୍ର ଭିତରେ କଫରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; କେତେକ ଚୌଡ଼ା ଧାଗା ପରି, କେତେକ ସଫା ଗଠା ପରି ଦେଖାଯାଏ। କେତେକ ଅଙ୍କୁରିତ ଧାନ୍ୟ ପରି ଛୋଟ ଓ ଲମ୍ବା, ସ୍ୱଳ୍ପ ଏବଂ ଧଳା କିମ୍ବା ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣୀ, ସାତ ପ୍ରକାର। କିଛି କୀଟ ଆନ୍ତ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଗଭା ଚାରିପାଖ ଘେରିଥାନ୍ତି, କିଛି ହୃଦୟରୁ, କିଛି ମଳଦ୍ୱାରରୁ; ସେମାନେ ଘାସ ଫୁଲ ପରି ବାହାରିଯାଏ, ସୁଗନ୍ଧ ଥାଏ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଭାବ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି କୀଟମାନେ ବାମ୍ମି, ମୁଖରୁ ଦ୍ରବ ପ୍ରସ୍ରବଣ, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଭୋକ ନ ଲଗିବା, ଅଚେତନ, ବାନ୍ତି, ଜ୍ୱର, ଉଦର ଫୁଲିବା, କ୍ଷୟ, ଛିଙ୍ଗୁରି, ନାକ ଅଟକିବା ଆଦି ରୋଗ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ କୀଟ ରକ୍ତନଳୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚରଣ ନଥିବା, ଗୋଳା ଓ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣୀ; ଏମିତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କିଛି ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ। କେଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କୀଟ କେଶ କ୍ଷୟ କରେ, କେଶ ଦ୍ୱୀପ ତିଆରି କରେ, ଏବଂ ଡୁମୁର ଫଳ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାର କୀଟ, ସଉସୁର ଓ ସମତର ସହିତ, କୁଷ୍ଠର ଏକମାତ୍ର କାରଣ। ଯେଉଁ କୀଟ ମଳାଦି ଠାରୁ ମହାନ୍ତ୍ରରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଅଂଶକୁ ବି ପ୍ରସାରିତ ହୋଇପାରନ୍ତି; ବଡ଼ ହେଲେ ପେଟକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହି କୀଟ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ମଳ ଗନ୍ଧ, ଚୌଡ଼ା, ଗୋଳ, ମୋଟା, ଏବଂ କଳା, ହଳଦିଆ, ଧଳା କିମ୍ବା କଳା ରଙ୍ଗର ହୁଏ। ଏହି କୀଟମାନେ କାକେରୁକ, ମାକେରୁକ, ସଉସୁର, ସଶୁଳ, ଲେଲିହା—ଏହି ପାଞ୍ଚ ନାମରେ ଜଣାଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ନିଜର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରଜନନ କରନ୍ତି। ଏହି କୀଟ ଦେହରେ ବାକ୍ ଭଙ୍ଗ, ଧାରୁଣ ବେଦନା, ଜଡତା, କ୍ଷୟ, କଠୋରତା, ପାଣ୍ଡୁତା, ରୋମାଞ୍ଚ, ମଳଦ୍ୱାରେ ଜ୍ୱଳନା, ଖୁଜୁଳି ଓ ଅସାମାନ୍ୟ ମଳ ପ୍ରସ୍ରବଣ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏଥିପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ—“ସୁଶୃତ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଗମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ଅପଦ୍ରବ୍ୟର କାରଣ ହେଉଛି ବାଧା। ଅଦୃଶ୍ୟ, ଦୁଷିତ ବାୟୁ ଦେହକୁ ବିନା ଭେଦରେ ପ୍ରଭାବିତ କରେ; ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ଆକୃତିଧାରୀ, ଭୂତମାତା, ରକ୍ଷକ, ବ୍ୟାପକ, ବିଷ୍ଣୁ, ସଂହାରକ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପ୍ରଳୟ। ଏହି କଥାକୁ ସଦା ଚେଷ୍ଟାରେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣି, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ବିକୃତ କ୍ରିୟା ବିଚାର କରି, ସାରାଂଶ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଦୋଷବିଭାଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୋଷ ପାଞ୍ଚ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ କ୍ରିୟା କରେ; ଏହାର ବିଭାଗ, କାରଣ ଓ ଲକ୍ଷଣ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏଠାରେ କହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ, ଦେହ ଉପାଦାନ ଶୁଷ୍କ କରୁଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ ଓ ଯଥାଯଥ ଚିକିତ୍ସା ନହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦେହର ଚାରି ନଳୀ ପ୍ରବଳ ଭାବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ଦୋଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଳୀମାନେ ରୋଧ ହେଲେ, ଉତ୍ତେଜିତ ବାୟୁ ପେଟ ମଧ୍ୟରେ କୋଳିକ, ବାଧା ଓ ଗୁଡ଼ଗୁଡ଼ ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହା ମଳ ରୋକ, ସ୍ୱର ହାନି, ଦୃଷ୍ଟି, ପିଠ, କଟି ଜଡତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁରୁତର ରୋଗ ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ପେଟର ରୋଗ, ବାନ୍ତି, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ବିଷମ ଜ୍ୱର, ବାଧା, ଖୁଜୁଳି, ତାପ ଓ ନାଭିଉପରେ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ହୁଏ। ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଶ୍ରବଣ, ଚର୍ମ ଓ ଅତିବେଦନା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଜ୍ୱର, ଚର୍ମବର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରାସ କରେ। ଆନ୍ତ୍ର ଭିତରେ ବାଧା, ଭୋକ ହାନି, କ୍ଷୟ, ଚକ୍ରାନ୍ତି, ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିରେ ଗଠା, ଚର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ କଠୋରତା ଦେଖାଯାଏ। ଅଂଗରେ ଭାରତା ଅନୁଭବ ହେଲେ, ଲାଠି କିମ୍ବା ମୁଠି ଦ୍ୱାରା ମାରିଥିବା ପରି ଲାଗେ, ହାଡ଼ରେ ବସିଥିବା ବାୟୁ କଟି ଓ ହାଡ଼ରେ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ଦେଇଥାଏ। ମଜ୍ଜାରେ ବାୟୁ ଥିଲେ ହାଡ଼ ଅସ୍ଥିର କରେ, ନିଦ୍ରା ନ ଆସିବା, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ; ଶୁକ୍ରରେ ଥିଲେ ଅସାମାନ୍ୟ ସ୍ଫୁଟନ କିମ୍ବା ବିକୃତି ଆଣେ। ଯଦି ବାୟୁ ଗର୍ଭ କିମ୍ବା ଶୁକ୍ରରେ ଥାଏ, ମୁଣ୍ଡ ଫୁଲିବା ଓ ଶୂନ୍ୟତା ହୁଏ; ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ବେଳେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ଭୟଙ୍କର ସ୍ୱେଲିଂ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ସନ୍ଧିରେ ଥାଏ, ଭରିବା, ଶୁଷ୍କତା, ପାଣି ଛୁଆଁ ପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ ବେଦନା, ଫାଟିବା, ଗିଡ଼ିବା, ଭାଙ୍ଗିବା ହୁଏ। ଏହା ଜଡତା, ଅକ୍ଷେପ, ନିଦ୍ରା ବିଘ୍ନ, ସନ୍ଧି ଭାଙ୍ଗିବା, କମ୍ପନ ଦେଇଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ନାଡ଼ୀରେ ପୁନପୁନି ଆକ୍ରମଣ କରେ, ଅଂଗ ଅକ୍ଷମ କରେ—ଏହି ରୋଗକୁ ଅକ୍ଷେପ ରୋଗ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ତଳରୁ ଅଟକି ଉପରକୁ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ଦବାଏ, ମୁଣ୍ଡ ଓ କନ୍ପଟରେ ବେଦନା ଦେଇଥାଏ। ଏଥିରେ ଦେହ ଦୋଳାଏ, ଜହ୍ବା ମୁଡ଼ିଯାଏ, କଷ୍ଟରେ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା, ଦୁଇ ଆଖି ବନ୍ଦ ହୁଏ। ସେ ପରିଧି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବରେ ପାଜୁର ପକ୍ଷୀ ପରି ଧ୍ୱନି କରେ, ଅଂଗ ଶିଥିଳ ହୁଏ; ବାୟୁ ନାସାମୂଳରେ ଥିଲେ ହୃଦୟରେ ବସିଯାଏ। ସେ ମଧ୍ୟେ ଆରାମ ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥତା ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ଚୋଟ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିଲେ ଚିକିତ୍ସା କଠିନ।