ଏକ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, କୁଷ୍ଠ ରୋଗ କହାଯାଏ ଯେଉଁଥିରେ ଏହା ହାଡ଼, ମଜ୍ଜା କିମ୍ବା ଶୁକ୍ରରେ ବସିଥାଏ, ସେହି ରୋଗ ଚିକିତ୍ସାରେ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। ଯଦି ଏହା ଚର୍ବିରେ ଥାଏ, ତେବେ ଏହା ଅଧିକ ସହଜ ହୋଇଥାଏ; ତଥା ଚର୍ମ, ମାଂସ କିମ୍ବା ହାଡ଼ରେ ଥିଲେ, ଏହା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ରୋଗ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। କୁଷ୍ଠ ଯଦି କଫ ଓ ବାତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଚର୍ମରେ ସୀମିତ ରହିଥାଏ କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ, ତେବେ ଦେହରେ ବିବର୍ଣ୍ଣତା ଓ ଶୁଷ୍କତା ଦେଖାଯାଏ। ବେଳେବେଳେ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସରେ ଘମ, ତାପ ଓ ଫୁଲା ହୋଇଥାଏ; ହାତ ପା ଓ ଯୋଡ଼ରେ ଛାଳା ଦେଖାଯାଏ। ଦୋଷଗୁଡିକର ଅତିରିକ୍ତ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଚର୍ବିରେ ନାଶ ହୋଇଥାଏ; ମଜ୍ଜା, ହାଡ଼, ଚକ୍ଷୁ ଓ ଶବ୍ଦରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ନାହିଁ। ଯଦି ଶୁକ୍ରରେ ଘା, କିମ୍ବା ପ୍ରଜନନରେ କୀଟ ଅଛି, କିମ୍ବା ଜନାନୀ-ସନ୍ତାନ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଉପରୋକ୍ତ ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକ ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଶ୍ୱିତ୍ର ରୋଗ କେବଳ କାଷ୍ଠରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ, ଏହା ଅତି ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁର୍ଲଭ; ଏହା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ ତିନି ଦୋଷର ଅସନ୍ତୁଳନ ଦ୍ୱାରା ଓ ଚିପୁଡ଼ା ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ବାତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ଚିହ୍ନ ଶୁଷ୍କ ଓ ଲାଲ ହୋଇଥାଏ; ପିତ୍ତରୁ କାଉରି ରଙ୍ଗ, ପଦ୍ମ ପତ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଦେହରେ ଜ୍ୱାଳା, ଚୁଲ ନାଶ କରେ; କଫ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଧଳା, ଗାଢ଼ ଓ ଭାରୀ ହୋଇଥାଏ। ଖୁଜଲା ଦେଖାଯାଏ, ଦେହର ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ; ଏହାର ରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ, ଏବଂ ତୀବ୍ରତା ଦିନକ୍ରମେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଯଦି ଏହା ଧଳା ନୁହେଁ, ଚୁଲ ଅଧିକ ଅଛି, ଚର୍ମରେ ଲାଗି ନଥାଏ, ନୂତନ ଅଟକା ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଜଲିନଥିଲେ, ତେବେ ଶ୍ୱିତ୍ର ଚିକିତ୍ସ୍ୟ; ନଚେତ୍ ଏହାକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ। ଯଦି ନୂତନ ଭାବେ ଏହା ଜନନାଙ୍ଗ, ହାତର ତଳ, କିମ୍ବା ଓଠରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଶ୍ୱିତ୍ର ରୋଗକୁ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ। ସାଧାରଣତଃ ରୋଗ ହୋଇଥାଏ ଛୁଆ-ଛୁଆ, ସାଥି ଖାଇବା, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୂର୍ବଳ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା; ଏହା ଶୟନ, ଆସନ, ପୋଶାକ, ମାଳା, ଓ ଲେପ ଭାଗ କରିବାରୁ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ। ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: କୀଟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ବାହ୍ୟ କୀଟ ଚାରି ପ୍ରକାର, ମଳ, କଫ, ରକ୍ତ ଓ ମୂତ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ନାମ ଅନୁସାରେ ବାହ୍ୟ କୀଟ ବିଶ ପ୍ରକାର; ମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କୀଟ ତିଳ ଭଳି ଆକାରରେ ଚୁଲ ଓ ପୋଶାକରେ ବସିଥାଏ। ଏହା ଅନେକ ପାଦ ଓ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନାମରେ ଏହା ଜୁଁ ଓ ନିଟ୍ସ; ଦୁଇ ପ୍ରକାର ରହିଥାଏ, ଦେହରେ ଖୁଜଲା ଓ ଫୁଲା ଦେଖାଏ। କୁଷ୍ଠ ରୋଗର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ଅନ୍ତର୍ଗତ କୀଟ; ଏହା ବାହ୍ୟରୁ କଫ ଦ୍ୱାରା ଓ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ, ଗୁଡ଼, ଦୁଧ, ଦହି, ମାଛ, ଓ ନୂତନ ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହା ଗଭର ରେ କଫ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଦେହରେ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରେ; କିଛି ଚଉଡ଼ା ତାଣ୍ଡା ଭଳି, କିଛି ଫୁଲା ଗଠା ଭଳି। କିଛି ଅଙ୍କୁରିତ ଧାନ ଭଳି, ହାଲୁକା ଓ ଲମ୍ବା, ଛୋଟ; ଧଳା କିମ୍ବା କାଉରି ରଙ୍ଗରେ, ଏହା ସାତ ପ୍ରକାର। କିଛି ଆନ୍ତ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଉଦରକୁ ଘେରି ରହିଥାଏ; କିଛି ହୃଦୟରୁ, କିଛି ମୂତ୍ରଦ୍ୱାରା; ଏହା ଘାସ ଫୁଲ ଭଳି ବାହାରି ଆସିଥାଏ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ପ୍ରଭାବ ଦେଉଥାଏ। ଏହି କୀଟ ଅମ୍ଲତା, ମୁଁହରୁ ପ୍ରସ୍ରବଣ, ଅଜୀରଣ, ଭୋକ ନଷ୍ଟ, ଅଚେତନ, ବାନ୍ତି, ଜ୍ୱର, ଉଦର ଫୁଲା, କ୍ଷୀଣତା, ଛିଁକା, ଓ ନାକ ବନ୍ଦ କରେ। ରକ୍ତ ନାଳୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କୀଟ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପାଦ ନାହିଁ, ଗୋଲା ଓ କାଉରି ରଙ୍ଗରେ, ଏହା ଅତି ଅଦୃଶ୍ୟ। ଚୁଲରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କୀଟ ଚୁଲ ନାଶ କରେ, ଚୁଲ ଦ୍ବୀପ ତିଆରି କରେ, ଡୁମ୍ବ ଭଳି; ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାର କୀଟ, ସଉସୁରା ଓ ସମତରା ସହିତ, କୁଷ୍ଠର ଏକମାତ୍ର କାରଣ। ବଡ଼ ଆନ୍ତ୍ରରେ ମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କୀଟ ବିସ୍ତାର ହୋଇପାରେ; ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଗଭରକୁ ଯାଏ। ଏହା ପ୍ରବଳ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ମଳ ଗନ୍ଧ ଦେଖାଏ; ଚଉଡ଼ା, ଗୋଲା, ଦାଢ଼ି, ଏବଂ କଳା, ହଳଦିଆ, ଧଳା, କିମ୍ବା କଳା ହୋଇପାରେ। ଏହି କୀଟ ପାଞ୍ଚ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ: କାକେରୁକା, ମାକେରୁକା, ସଉସୁରା, ସଶୁଲା, ଲେଲିହା; ଏହା ଶିଶୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହି କୀଟ ଦେହରେ ଭାଷା ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ମୁହାଁରେ ଚୁବୁଲି, ଶୀତଲତା, କ୍ଷୀଣତା, ଅସ୍ଥିରତା, ଫିକା ରଙ୍ଗ, ଅঙ্গରେ ଚୁଲ ଦେଖାଏ, ଗ୍ରାନ୍ଥି ଓ ମୂତ୍ରଦ୍ୱାରେ ତାପ, ଖୁଜଲା, ଅସାଧାରଣ ମଳ ପ୍ରସ୍ରବଣ ଦେଖାଏ। ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ବାତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବରଣ କରିବି, ଶୁଶ୍ରୁତ, ଏହା ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଦେଖାଯାଏ, ତାହାର କାରଣ ଅବରୋଧ। ଅଦୃଶ୍ୟ, ଦୂଷିତ ବାତ ଦେହକୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରେ; ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆତ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ଆକାର, ପ୍ରାଣୀର ନାଥ। ସେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ବ୍ୟାପକ, ବିଷ୍ଣୁ, ନାଶକ, ମୃତ୍ୟୁ, ଅନ୍ତ; ଏହି କଥା ସଦା ଉଦ୍ୟମରେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଦୋଷ ବିବରଣ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଜାଣି, ସ୍ବଭାବିକ ଓ ବିକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ; ସାରାଂଶ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଦୋଷର ପ୍ରକାର ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୋଷ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଏହାର ଭାଗ, କାରଣ ଓ ଲକ୍ଷଣ ବିବରଣ କରାଯାଏ। ଯେବେ ବାତ, ଦେହର ତତ୍ତ୍ୱ ଶୋଷଣ କରୁଥିବା ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିକିତ୍ସିତ ନୁହେଁ, ତେବେ ଏହା ଦେହର ଚାରି ନଳୀକୁ ଅଧିକ ଭରିଦିଏ। ଏହି ଦୋଷ ଭରା ନଳୀ ଖୋଲା ଅବରୋଧ କରି, ବାତ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ପେଟରେ ବାନ୍ଧ, ଅବରୋଧ, ଗୁଡ଼ୁଗୁଡ଼ ଶବ୍ଦ କରେ। ଏହା ମଳ ରୋକିଦିଏ, ଶବ୍ଦ ନଷ୍ଟ, ଚକ୍ଷୁ, ପିଠ, ଅଂଶ, ନିଃସ୍ତବ୍ଧ କରେ; ଦେହରେ ଅନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ପେଟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଗ, ବାନ୍ତି, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, କାଶ, ବିଶୁଚି, ଅବରୋଧ, ଖୁଜଲା, ତାପ, ଓ ନାଭି ଉପରେ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ଦେଖାଏ। ଏହା କଣ୍, ଚର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଅବରୋଧ, ଚର୍ମ ଖରାପ, ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ଜ୍ୱର, ବିବର୍ଣ୍ଣତା ଦେଖାଏ।