ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଶରୀରର ରୋଗ ଓ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏଠି ଆମେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଚର୍ମ ରୋଗ ଓ କୀଟ ଓ ଦୋଷ ନିମିତ୍ତ ଉଦ୍ଭବ ରୋଗ ବିଷୟରେ ଜାଣିପାରୁ। କିଛି ଚର୍ମ ରୋଗ ଅତି ଉପରେ ତେଲିଆ, ଭିତରେ ଶୁଷ୍କ, ଘସିଲେ ଧୂଳି ଝଡ଼େ, ଛୁଅନ୍ତୁ ମସୃଣ, ପତଳା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଘମ ଫୁଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ସାଧାରଣତଃ ଏହି ରୋଗ ଉପର ଦିଗରୁ ଶୋଷଣ ହୁଏ, ତୀବ୍ର ଖଜୁଲିର ଗୁଛା ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଥାଏ, ହାତ ଓ ପାଏ ଲାଲ ଧାଗା ଭଳି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିଥିରେ ‘ବିପାଦିକା’ ନାମକ ରୋଗ ହୁଏ। ଏହି ରୋଗ ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଖଜୁଲି, ଲାଲ ପିମ୍ପଲ୍ସ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୂର୍ବା ଘାସ କିମ୍ବା ଅତସୀ ଫୁଲର ରଙ୍ଗ ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଏହି ଭଳି ଉଠା ଏବଂ ଗୋଲାକାର ଚିହ୍ନକୁ ‘ଦଦ୍ରୁ’ ବୋଲାଯାଏ, ଯାହା ଖଜୁଲିକର, ମୋଟ ଆଧାର, ନିରନ୍ତର ଜ୍ୱାଳା, ଲାଲ ପ୍ରସ୍ରାବ ଓ ଅନେକ ଘାଁ ଥାଏ। ଏହି ଚିହ୍ନ ଜ୍ୱାଳା, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ବେଦନା ସହିତ ଥାଏ, ପ୍ରତି ଜନ୍ମରେ ପୁନଃପୁନଃ ଆସେ; ଫିକା ଲାଲ ଚକ୍ରାକାର ଚିହ୍ନ, ଖଜୁଲି, ଜ୍ୱାଳା ଓ ବେଦନା ସହିତ ଦେଖାଯାଏ। ଉଠା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ପାଣି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ‘ପୁଣ୍ଡରୀକ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଧଳା ଓ ଲାଲ ଫୋସା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ‘ପାମା’ ରୋଗରେ ଫୋସା ଓ ପିମ୍ପଲ୍ସ, ଖଜୁଲି, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ବେଦନା ଥାଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଗାଢ଼ ଲାଲ-କଳା, ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ପ୍ରାୟତଃ ପଛ, ହାତ ଓ କୋହୁଳିରେ ଦେଖାଯାଏ। ଫୋସା, ଛୁଅନ୍ତୁ ବେଦନା, ଖଜୁଲି, ଲାଲିମା ଓ ତୀବ୍ର ଜ୍ୱାଳା ସହିତ ଯେଉଁ ରୋଗ, ତାହାକୁ ‘କାକଣ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଲାଲ ଚିହ୍ନ କିମ୍ବା ଚର୍ମ ରୋଗ ଓ ତୀବ୍ର ଜ୍ୱାଳା ଏବଂ ବେଦନା ଦେଖାଏ। ଏହି ‘କାକଣ’ ପ୍ରଥମେ ଲାଲ, ପରେ କଳା, ତ୍ରିଫଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ନିଜ ନିଜ କାରଣ ଅନୁସାରେ ଅନେକ ରୂପ ହୁଏ। ଦୋଷ ଭିନ୍ନତା ବିଚାର କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଲକ୍ଷଣ ଓ କ୍ରିୟା ଜଣାଇବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା କୁଷ୍ଠ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ କୁଷ୍ଠ ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜା କିମ୍ବା ଶୁକ୍ରରେ ଅଛି, ସେହି କୁଷ୍ଠ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଚିକିତ୍ସ୍ୟ; ଯେଉଁ କୁଷ୍ଠ ଚର୍ବିରେ ଅଛି, ସେହିଟିକି ସହଜ; ଚର୍ମ, ମାଂସ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିରେ ଥିଲେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ହୁଏ। ଯେଉଁ କୁଷ୍ଠ କଫ ଓ ବାତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ଏବଂ କେବଳ ଚର୍ମରେ ଅଟକି ରହିଥାଏ, ସେଠି ଦେହରେ ଅବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶୁଷ୍କତା ଦେଖାଯାଏ। ରକ୍ତ ଓ ମାଂସରେ ଘମ, ତାପ ଓ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ; ହାତ ଓ ପାଏ ବିଶେଷ କରି ଯୋଡ଼ାରେ ଫୋସା ହୁଏ। ଦୋଷ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଚର୍ବିରେ ବିନାଶ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ମଜ୍ଜା, ଅସ୍ଥି, ଆଖି କିମ୍ବା ସ୍ୱରରେ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଚିହ୍ନ ନାହିଁ। ଯଦି ଘାଁ ହୁଏ, ଶୁକ୍ରରେ କୀଟ ଥାଏ, ଜନାନୀ, ପୁତ୍ର ଏବଂ ପଶୁମାନେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। କାଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଶ୍ଵିତ୍ର (ବିଟିଲିଗୋ) ଅତି ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହା ତ୍ରିଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ରସ ଝରେ। ବାତରୁ ହେଉଥିବା ଲେସନ୍ ଶୁଷ୍କ ଓ ଲାଲିମା ଥାଏ; ପିତ୍ତରୁ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି, ସଦା ଜ୍ୱାଳା, କେଶ ନାଶ କରେ; କଫରୁ ଧଳା, ଘନ ଓ ଭାରୀ ହୁଏ। ଏଥିରେ ଖଜୁଲି, ଦେହ ଓ ଚର୍ବିକୁ କ୍ରମେ ଲାଲ କରେ; ରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ, ତୀବ୍ରତା ବଢ଼େ। ଯଦି ଏହା ଧଳା ନୁହେଁ, ବେଶି କେଶ ଅଛି, ଅଟକି ନାହିଁ, ନୂତନ ଏବଂ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇନାହିଁ, ତେବେ ଶ୍ଵିତ୍ର ଚିକିତ୍ସ୍ୟ ହୋଇପାରେ; ନାହିଁ ହେଲେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ନୂତନ ଭାବେ ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ, ହାତେ ତଳ, କିମ୍ବା ଓଠରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଶ୍ଵିତ୍ର ଜୟ ଇଚ୍ଛୁକ ଲୋକଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ସାଧାରଣତଃ ରୋଗ ସଂସ୍ପର୍ଶ, ଏକଠା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଂଯୋଗ, ଶୋଯା, ଆସନ, ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ଚନ୍ଦନ ଆଦି ଅଂଶୀଦାରି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହିପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: କୀଟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ। ବାହ୍ୟ କୀଟ ଚାରି ପ୍ରକାର, ମଳ, କଫ, ରକ୍ତ ଓ ମଳ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ନାମ ଅନୁସାରେ ବାହ୍ୟ କୀଟ ୨୦ ପ୍ରକାର; ମଳ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଗୁଞ୍ଜିର ଆକାର, କେଶ ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ରହେ। ଏହିମାନେ ଅନେକ ପାଦ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ନାମ ‘ଉକୁ’ ଓ ‘ଲେଣ୍ଡି’, ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଶରୀରରେ ରହି ଖଜୁଲି ଓ ସ୍ଫୀତି କରନ୍ତି। କୁଷ୍ଠର ମୂଳ କାରଣ ଆଭ୍ୟନ୍ତରିକ କୀଟ, ଯେଉଁମାନେ ବାହ୍ୟରେ କଫ ଓ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ, ଗୁଡ଼, ଦୁଧ, ଦହି, ମାଛ, ନୂତନ ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ପେଟରେ କଫରୁ ଜନ୍ମନେଇ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବୃଦ୍ଧି ଓ ଗତି କରନ୍ତି; କିଛି ଚଉଡ଼ା ସୂତା ଭଳି, କିଛି ଫୁଲା ଗଠି ଭଳି; କିଛି ଅଙ୍କୁର ଧାନ ଭଳି, ପତଳା, ଲମ୍ବା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଧଳା କିମ୍ବା ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଏହିମାନେ ସାତ ପ୍ରକାର। କିଛି ଆନ୍ତ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପେଟକୁ ଘେରି ରହନ୍ତି; କିଛି ହୃଦୟ ଓ ମଳଦ୍ୱାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହିମାନେ ଘାସ ଫୁଲ ଭଳି ବାହାରିଯାନ୍ତି, ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ପ୍ରଭାବ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏହିମାନେ ବାନ୍ତି, ମୁଖ ଜଳ, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଭୋକ ହ୍ରାସ, ଅଚେତନ, ବାନ୍ତି, ଜ୍ୱର, ଉଦର ସ୍ଫୀତି, ଶୋଷଣ, ଛିଙ୍ଗୁରି, ନାକ ବନ୍ଦ କରନ୍ତି। ରକ୍ତନାଳୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କୀଟ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅପାଦ, ଗୋଲାକାର ଓ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ; ସୂକ୍ଷ୍ମତାରେ ଅନେକ ଅଦୃଶ୍ୟ। କେଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ କେଶ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, କେଶ ଦ୍ୱୀପ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଅଞ୍ଜିର ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାର ସହିତ ‘ସଉସୁର’ ଓ ‘ସମତର’ ମିଶି କୁଷ୍ଠର ମୂଳ କାରଣ। ବଡ଼ ଆନ୍ତ୍ରରେ ମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପେଟକୁ ଯାନ୍ତି। ତା’ପରେ କୁପଚା ଶ୍ୱାସ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ମଳ ଗନ୍ଧ ହୁଏ; ପ୍ରସ୍ତ ଗୋଲା, ମୋଟ, କଳା, ହଳଦିଆ, ଧଳା କିମ୍ବା କଳା ରଙ୍ଗରେ ଥାଏ। ଏହି କୀଟ ‘କାକେରୁକ’, ‘ମାକେରୁକ’, ‘ସଉସୁର’, ‘ସଶୁଳ’, ‘ଲେଲିହା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏମାନେ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି।