ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଚର୍ମ ରୋଗ ଓ କୀଟ ପ୍ରଭାବର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଏଠି ଚର୍ମ ରୋଗର କିଛି ଲକ୍ଷଣ ଏପରି ଥିଲା— କେବେ ଅତ୍ୟଧିକ ମୃଦୁ କିମ୍ବା ଖରାପ ଛୁଆଁ, କେବେ ଘାମ ହେଉଛି, କେବେ ପୁଣି ଶୁଷ୍କତା, ଚର୍ମର ବର୍ଣ୍ଣ ବଦଳିଯିବା, ଜଳନ, ଖୁଜୁଳି, ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭୂତି ନ ହେବା, ଚୁଇଁ ଦୁଃଖ, ସ୍ଫୋଟ, ଓ ଅନ୍ଧକାର ଭାବ ଦେଖାଯିବା। ଘାଁରେ ଭୟଙ୍କର ପିଡ଼ା ଓ ଦ୍ରୁତ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଯାଉଥିଲା। ଏମିତି ଘାଁ ସୁସ୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଖରାପ ରହିଯାଉଥିଲା ଓ ଅଳ୍ପ କାରଣରେ ବି ଏହି ଘାଁ ଆଉ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କେବେ କେବେ ଚର୍ମରେ କୁଁକୁଳି ଲାଗିଯାଉଥିଲା, ରକ୍ତ କଳା ହେଉଥିଲା—ଏହି ଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା କୁଷ୍ଠ ର ଆରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ। ଏଠି ଯଦି କଳା, ଲାଲ, ଶୁଷ୍କ, ଖରାପ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଭଳି ପତଳା ଥାଏ, ଏହି ଚର୍ମ ରୋଗ ଚାରିପାଖରେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଦୂଷିତ କେଶ ଥାଏ, ଏହାକୁ କାପାଳ କୁଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏଠିରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଚୁଇଁ ଦୁଃଖ ଓ ଅନିୟମିତତା ଥାଏ। ଉଦୁମ୍ବର ଫଳ ଭଳି ଦେଖାଯିବା କୁଷ୍ଠକୁ ଅଉଦୁମ୍ବର କୁହାଯାଏ; ଏହା ଗୋଲାକାର, ମୋଟ ଧାର, ତୀବ୍ର ଜଳନ ଓ ଦୁଃଖ ସହିତ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଘାଁ ଖୋଲା ରହିଯାଏ, ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଉଦୁମ୍ବର ଭଳି କୀଟ ଭର୍ତ୍ତି, ଦୃଢ଼, ଭାରୀ, ତେଲିଆ, ଧଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧି ସହିତ ରହିଥାଏ। କେତେକ ଘାଁରେ ପୁଛ ଭଳି ଏକ ଅନ୍ୟ ଏକ ସହିତ ଲାଗିଥାଏ, ଅଧିକ ଖୁଜୁଳି, ରସ ଓ କୀଟ ଥାଏ; ଚମକଦାର ଓ ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ। ଏଉଁପରି ଏକ ଅନ୍ୟ ଚର୍ମ ରୋଗ ଭାରି କଳା, ଖୁଜୁଳି, ଫୋଡ଼ା, ଓ ଭିଜା ଥାଏ; ଏହି ଘାଁ ଖରାପ, ଭିତରେ ଲାଲ, ମଧ୍ୟ ଭିତରେ କଳା, ଉଠା ଉଠା ଥାଏ। ଯାହା ମୃଗ ଜିହ୍ୱା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଅନେକ କୀଟ ଥାଏ, ହାତୀ ଚର୍ମ ଭଳି ଖରାପ ଛୁଆଁ, ଏହାକୁ ଚର୍ମାଖ୍ୟ କୁଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ। ପୁଣି ଯେଉଁ ଚର୍ମ ଘାଁ ଘାମ ହୁଏ ନାହିଁ, ମାଛର ଚିପି ଭଳି, ଶୁଷ୍କ, ଅଗ୍ନି ଭଳି ରଙ୍ଗ, ଖରାପ ଓ ଧୂସର କଳା, ଏହାକୁ କିଟିମ କୁହାଯାଏ। ଏକ ଅନ୍ୟ ଚର୍ମ ରୋଗ ଭିତରେ ଶୁଷ୍କ, ବାହାରେ ତେଲିଆ, ଭିତରେ ଘସିଲେ ଧୁଳି ପଡ଼ିଯାଏ, ଛୁଆଁକୁ ମୃଦୁ, ପତଳା, ସ୍ପଷ୍ଟ, ଓ ଘାମ ଫୁଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ସାଧାରଣତଃ ଏହି ଚର୍ମ ରୋଗ ଉପରି ଅଂଶରେ କ୍ଷୟ, ଭୟଙ୍କର ଖୁଜୁଳି ତୁଳି, ହାତ ଓ ପାଏ ଲାଲ ସୂତ ଭଳି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ବିପାଦିକା କୁହାଯାଏ। ଏହା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ, ତୀବ୍ର ଖୁଜୁଳି, ଲାଲ ଫୋଡ଼ା, ବିସ୍ତୃତ ହେଉଥିବା ଘାଁ, ଦୂର୍ବା ଘାସ କିମ୍ବା ଅତସୀ ଫୁଲ ଭଳି ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ। ଏକ ଉଠା ଗୋଲ ଘାଁ, ଯାହାକୁ ଦଦ୍ରୁ କୁହାଯାଏ, ଖୁଜୁଳି ହୁଏ, ମୋଟ ମୂଳ, ସଦା ଜଳନ ଦୁଃଖ, ଲାଲ ରସ ଓ ଅନେକ ଘାଁ ସହିତ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଚର୍ମ ରୋଗ ଜଳନ, ଭିଜା, ଦୁଃଖ ସହିତ ଆସେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ପୁଣିପୁଣି ଆସେ; ଫିକା ଲାଲ ଗୋଲ ଘାଁ ଖୁଜୁଳି, ଜଳନ ଓ ଦୁଃଖ ସହିତ ଦେଖାଯାଏ। ଉଠା ଓ ଲାଲ ଭରିଥିବା ଘାଁ, ପଦ୍ମ ପତ୍ର ଉପରେ ଜଳ ଭଳି, ଏହାକୁ ପୁଣ୍ଡରୀକ କୁହାଯାଏ, ଏଠି ସ୍ଫୋଟ ଧଳା ଓ ଲାଲ ଥାଏ। ପାମା ନାମକ ଚର୍ମ ରୋଗରେ ସ୍ଫୋଟ, ଖୁଜୁଳି, ଭିଜା, ଦୁଃଖ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଗାଢ଼ ଲାଲ-କଳା, ଶୁଷ୍କ ଓ ପ୍ରାୟଃ ପିଠ, ହାତ ଓ କୋହୁଣିରେ ଦେଖାଯାଏ। କେତେକ ଘାଁ ସ୍ଫୋଟ ସହିତ ଛୁଆଁକୁ ଦୁଃଖଦାୟକ, ଖୁଜୁଳି, ଲାଲ ଓ ତୀବ୍ର ଜଳନ ଥାଏ; ଏହି କାକଣ ନାମକ ଚର୍ମ ରୋଗ ଲାଲ ଚିହ୍ନ କିମ୍ବା ଚର୍ମ ଦୋଷ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ। କାକଣ ପ୍ରଥମେ ଲାଲ, ପରେ କଳା, ତ୍ରିଫଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସମସ୍ତ କଳା ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରିପାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାହାର ନିଜସ୍ୱ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଚର୍ମ ରୋଗ ର ଭେଦ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଦୋଷ ଅନୁସାରେ ଲକ୍ଷଣ ଓ କ୍ରିୟା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ୍; ସମସ୍ତ ଦୋଷର ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା କୁଷ୍ଠକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ କୁଷ୍ଠ ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜା କିମ୍ବା ଶୁକ୍ରରେ ରହେ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ଚିକିତ୍ସ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ; ଯେଉଁ କୁଷ୍ଠ ଚର୍ମ, ମାଂସ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିରେ ଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ। କଫ ଓ ବାତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଚର୍ମରେ ସୀମିତ ରହିଥିବା କୁଷ୍ଠ ଅତି କଠିନ ନୁହେଁ; ଏଠି ଦେହରେ ବର୍ଣ୍ଣ ବଦଳ ଓ ଶୁଷ୍କତା ଦେଖାଯାଏ। ରକ୍ତ ଓ ମାଂସରେ ଘାମ, ତାପ ଓ ସ୍ଫୋଟ ଦେଖାଯାଏ; ହାତ ପାଏ ଓ ଯୋଡ଼ିରେ ଅଧିକ ଘାଁ ହୁଏ। ଦୋଷ ମିଶ୍ରଣରେ ଚର୍ବି ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ମଜ୍ଜା, ଅସ୍ଥି, ଚକ୍ଷୁ ଓ ସ୍ୱରରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ ନାହିଁ। ଯଦି ଘାଁ ଶୁକ୍ରରେ କୀଟ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ପତ୍ନୀ-ସନ୍ତାନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ତେବେ ପୂର୍ବ ଲକ୍ଷଣ ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। କଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଶ୍ୱିତ୍ର (ବିଟିଲିଗୋ) ଭୟଙ୍କର ଓ ଭୟାନକ; ଏହା ତିନି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ଓ ତୀବ୍ର ରୂପେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଘାଁ ଶୁଷ୍କ ଓ ଲାଲ ଥାଏ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତାମ୍ର ଭଳି, ପଦ୍ମ ପତ୍ର ଭଳି, ସଦା ଜଳନ ଓ କେଶ ନଷ୍ଟ କରେ; କଫ ଦ୍ୱାରା ଧଳା, ଘନ ଓ ଭାରୀ ହୁଏ। ଏହି ଚର୍ମ ରୋଗ ଖୁଜୁଳି ଦେଇ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଲାଲ ହୁଏ, ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ; ରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ ଓ ତୀବ୍ରତା ବଢ଼େ। ଯଦି ଏହା ଧଳା ନୁହେଁ, ଅଧିକ କେଶ ରହିଥାଏ, ଲାଗିନଥାଏ, ନୂତନ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ନୁହେଁ, ତେବେ ଏହି ଶ୍ୱିତ୍ର ଚିକିତ୍ସ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ; ନହେଲେ ବର୍ଜନୀୟ। ଯଦି ନୂତନ ଭାବରେ ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ, ହାତ ତଳି କିମ୍ବା ଓଠରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ଶ୍ୱିତ୍ରକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ସାଧାରଣତଃ ରୋଗ ଛୁଆଁ, ଖାଦ୍ୟ ବାଣ୍ଟିବା ଓ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିପରି ଶୟନ, ଆସନ, ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା ଓ ତେଲ ଆଦି ବାଣ୍ଟିଲେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, "କୀଟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର। ବାହ୍ୟ କୀଟ ଚାରି ପ୍ରକାର, ମଳ, କଫ, ରକ୍ତ ଓ ମଳ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ।