ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ—ଅନୁଚିତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନୁଚିତ ଚର୍ୟା, ଏବଂ ସଦ୍ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା, ଅବହେଳା, ଝଗଡା, ଚୋରି ଭଳି କୁକର୍ମ କରିବାରୁ ଶରୀର ଭିତରେ ଅଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ନାଡୀମାନେକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧତା ନିଜେ ସ୍କନ୍ଧ, ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବି ସହିତ ମିଶି ଏହି ତନ୍ତୁମାନେକୁ ଦୂଷିତ କରିଥାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଶୁଷ୍କ କରି ଚର୍ମ ଉପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହା ଚର୍ମର ରଙ୍ଗ ବଦଳାଇଦେଇଥାଏ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା କୁଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚର୍ମ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ତେବେ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ନାଡୀ ଏହାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ। ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧତା ଶରୀରର ସମସ୍ତ ତନ୍ତୁ, ଭିତର ଓ ବାହାର, ସବୁଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଗୁଡିକୁ ବିକୃତ କରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓଠାଇ ଦେଉଛି। ଘମ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ତନ୍ତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ କଠିନ କୀଟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନେ ଚୁଲ, ଚର୍ମ, ସନ୍ଧି, ନାଡୀ ଭିତରେ ଅନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ଅବସ୍ଥାରୁ ବାହ୍ୟ କୁଷ୍ଠ ହୁଏ, ଯାହା ଛାଇଁ ଛଡା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। କୁଷ୍ଠ ସପ୍ତ ପ୍ରକାରର ଥାଏ—ଏହି ସବୁ ଦୋଷ (ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ) ଏକାକୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ କିମ୍ବା ତିନୋଟି ମିଶି ହୁଏ। ବାତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ କାପାଳ, ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉଦୁମ୍ବର, କଫ ଦ୍ୱାରା ମଣ୍ଡଳ, ବିଚର୍ଚ୍ଚିକା, ଋଷ୍ୟ ଓ ବାତ ପିତ୍ତ ମିଶ୍ର ରୋଗ ହୁଏ। ଚର୍ମ, ଏକକୁଷ୍ଠ, କିଟିମା, ସିଧ୍ମା, ଅଲସା, ବିପାଦିକା ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ପଡ଼େ। ବାତ କଫ ଓ କଫ ପିତ୍ତ ମିଶ୍ର ରୋଗ ହେଉଛି ଦଦ୍ରୁ ଓ ଶତାରୁଷୀ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ପାମା ଓ ଚର୍ମଦଳ ମଧ୍ୟ ଏଠିକୁ ଗଣାଯାଏ। ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟରୁ କାକଣ, ପୂର୍ବତ୍ରିକା, କାକଣ ସହିତ ଦଦ୍ରୁ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ର୍ଯଜିହ୍ବା—ଏହି ସପ୍ତ ପ୍ରଧାନ କୁଷ୍ଠ ରୂପ। କୁଷ୍ଠ ଚର୍ମକୁ ଛୁଇଁବାରେ ବେଶି ପ୍ରସ୍ତ ଅଥବା ଖରାପ ଲାଗେ, କେବେ ଘମ, କେବେ ଶୁଷ୍କତା, ଚର୍ମ ରଙ୍ଗ ବଦଳ, ଜଳନ, ଖୁଜ୍ଲାଣି, ସ୍ଥିରତା ଓ ଛେଦନ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ସ୍ଫୀତି, ଏବଂ କଳୋପସ୍ଥିତି ଦେଖାଯାଏ। ଘାଓରେ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଦ୍ରୁତ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହେ, ସୁସ୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଖରାପ ରହିଯାଏ, ଅଳ୍ପ କାରଣରେ ବି ଏହି ରୋଗ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼େ। ଚମଡ଼ିରେ ଲୋମ ଉଠିଯିବା, ରକ୍ତ କଳା ହେବା—ଏହି ସବୁ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ। ଯଦି ଏହା କଳା, ଲାଲ, ଶୁଷ୍କ, ଖରାପ ଓ ଖୋଲିର ଭଳି ପତଳା ହୁଏ, ଏହା ଏଠାରେ ଚର୍ମ ଉପରେ ଛିଟିଏ ଛିଟିଏ ଲୋମ ଛିଡ଼ିଯାଇଥାଏ, ଏହାକୁ କହାଯାଏ କାପାଳ କୁଷ୍ଠ, ଯେଉଁଥିରେ ବେଶି ଛେଦନ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଥାଏ ଓ ଏହା ଅନିୟମିତ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଉଦୁମ୍ବର ଫଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏଁଥିବା କୁଷ୍ଠକୁ ଆଉଦୁମ୍ବର କହାଯାଏ, ଏହା ଗୋଲ, ମୋଟ ପାର୍ଶ୍ୱ, ତୀବ୍ର ଜଳନ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଥାଏ। ଏହା ଖୋଲି ନାହିଁ, ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ନାହିଁ, କୀଟ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ, ଉଦୁମ୍ବର ଭଳି ଦୃଢ଼, ଭାରୀ, ତେଲିଆ, ଧଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ଥାଏ। ପଛ ପଛ ଲାଗିଥିବା ପୁଛ, ବେଶି ଖୁଜ୍ଲାଣି, ରସ ଓ କୀଟ ସହିତ, ଚିକ୍କଣ ଓ ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ କୁହାଯାଏ ମଣ୍ଡଳ। ବିଚର୍ଚ୍ଚିକା କଳା, ଖୁଜ୍ଲାଣି, ଚିଟିକି ଚିଟିକି ଦାନା, ଆର୍ଦ୍ର, ଖରାପ, ଭିତରେ ଲାଲ, ଅନ୍ତରେ କଳା ଓ ଉଠିଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ଯାହା ଋଷ୍ୟ ଜିହ୍ବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ବେଶି କୀଟ ଥାଏ, ହାତୀ ଚର୍ମ ଭଳି ଛୁଇଁବାରେ ଖରାପ ଲାଗେ, ସେହି କୁଷ୍ଠକୁ 'ଚର୍ମାଖ୍ୟ' କୁଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ କୁଷ୍ଠ ଘମ ହୁଏ ନାହିଁ, ମାଛ ଚର୍ମ ଭଳି, ଶୁଷ୍କ, ଅଗ୍ନି ଭଳି ରଙ୍ଗ, ଅସୁଖଦ, ଖୁଜ୍ଲାଣି, ଖରାପ ଓ ଧୂସର କଳା ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ 'କିଟିମା' କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ କୁଷ୍ଠ ଭିତରେ ଶୁଷ୍କ, ବାହାରେ ତେଲିଆ, ମାନେ ଘସିଲେ ଧୁଳି ତିଆରି ହୁଏ, ଚିକ୍କଣ, ପତଳା, ତେଲିଆ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଘମ ଫୁଲ ଭଳି, ସେହି ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର। ସାଧାରଣତଃ ଶରୀର ଉପର ଅଂଶ ଦୁର୍ବଳ, ଗଠି ଗଠି ଖୁଜ୍ଲାଣି, ହାତ ପାଏ ଲାଲ ସୂତା ଭଳି ଚିହ୍ନ ଥାଏ, ଏହା 'ବିପାଦିକା' ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଭୟଙ୍କର ଖୁଜ୍ଲାଣି, ଲାଲ ଦାନା, ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ, ଦୂର୍ବା ଘାସ କିମ୍ବା ଅତସୀ ଫୁଲ ରଙ୍ଗ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଉଠିଥିବା, ଗୋଲ ଦାନା 'ଦଦ୍ରୁ' କୁହାଯାଏ, ଏହା ଖୁଜ୍ଲାଣି ଦେଉଥିବା, ମୋଟ ତଳ, ସଦା ଜଳନ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଲାଲ ରସ ଓ ବେଶି ଘାଓର ସହିତ। ଏହା ଜଳନ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିତ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖାଯାଏ; ଫିକା ଗୋଲ ଦାନା, ଲାଲ ଛାୟା, ଖୁଜ୍ଲାଣି, ଜଳନ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିତ। ଉଠିଥିବା ଓ ଲାଲ, ପଦ୍ମ ପତ୍ର ଉପରେ ପାଣି ଭଳି, ଏହାକୁ 'ପୁଣ୍ଡରୀକ' କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଧଳା ଏବଂ ଲାଲ ଫୁଲିଥିବା ଦାନା ଥାଏ। 'ପାମା' ରେ ଫୁଲିଥିବା ଦାନା, ଖୁଜ୍ଲାଣି, ଆର୍ଦ୍ରତା, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଗାଢ଼ ଲାଲ, ଶୁଷ୍କ, ବେଶି କମର, ହାତ, କୁହୁଡ଼ିରେ ଦେଖାଯାଏ। ଫୁଲିଥିବା ଦାନା, ଛୁଇଁବାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଖୁଜ୍ଲାଣି, ଲାଲିମା ଓ ତୀବ୍ର ଜଳନ—'କାକଣ' ରେ ଏହି ସବୁ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। 'କାକଣ' ପ୍ରଥମେ ଲାଲ, ପରେ କଳା, ତ୍ରିଫଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ସବୁ ଲକ୍ଷଣ ତାହାର କାରଣ ଅନୁଯାୟୀ ଆସେ। ଦୋଷ ଅନୁସାରେ ଚିହ୍ନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ କୁଷ୍ଠ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଅନୁସରେ ହୁଏ, ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ କୁଷ୍ଠ ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜା କିମ୍ବା ବୀର୍ୟରେ ବସିଥାଏ, ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ଯେଉଁଥିରେ ଚର୍ବିରେ ବସିଥାଏ, ତାହା ସ୍ୱଳ୍ପ କଠିନ; ଚର୍ମ, ମାଂସ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିରେ ଥିଲେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ କୁଷ୍ଠ କଫ ଓ ବାତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଚର୍ମ ପରିସୀମା ଭିତରେ ଥାଏ କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ଥାଏ, ଚର୍ମରେ ରହିଲେ ଦେହ ରଙ୍ଗ ଓ ଶୁଷ୍କତା ଦେଖାଯାଏ। ରକ୍ତ ଓ ମାଂସରେ ଘମ, ଉଷ୍ମା ଓ ସ୍ଫୀତି ଦେଖାଯାଏ; ହାତ ପାଏ ଫୁଲିଥିବା ଦାନା, ବିଶେଷକରି ସନ୍ଧିରେ ଦେଖାଯାଏ। ଦୋଷ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଚର୍ବିରେ ନାଶ ହୁଏ; ମଜ୍ଜା, ଅସ୍ଥି, ଚକ୍ଷୁ, କିମ୍ବା ସ୍ୱରରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ ନଥାଏ। ଯଦି ଘାଓ, ବୀର୍ୟରେ କୀଟ, କିମ୍ବା ପତ୍ନୀ-ସନ୍ତାନ ଦୁଃଖିତ, ଏହି ସବୁ ଚିହ୍ନ ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।