ଏକ ସମୟର କଥା, ଶରୀରର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୋଷମାନେ ଯେତେବେଳେ ବିକୃତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଏକ ଦୀର୍ଘ, ଘନ, କଠିନ ଏବଂ ଖରାପ ଗଠିକାର ଶୃଙ୍ଖଳା ତିଆରି କରନ୍ତି, ଯାହା ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଜ୍ୱର ସହିତ ରକ୍ତରେ ଭିଜାଯାଏ। ଏହି ରୋଗରେ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ଦିଆରିଆ, ମୁଖ ଶୁଷ୍କତା, ହିକ୍କା, ବାନ୍ତି, ମୂର୍ଛା, ଗୁମ୍ରାହି, ଚର୍ମର ବର୍ଣ୍ଣ ବିକୃତି, ଅଚେତନତା, ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ଏବଂ ଭୋକ ନ ଲାଗିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଗଠିକା ନିମ୍ନଦିନ ଓ ବାୟୁ ଦୋଷରୁ ବଢିଥିବା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱର, ଅଙ୍ଗଶୈଥିଳ୍ୟ, ନିଦ୍ରା, ଅଳସ୍ୟ, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଦୁର୍ବଳତା, ଅଙ୍ଗକମ୍ପନ, ଭ୍ରମ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା ଓ ମୂର୍ଛା ହୁଏ। ଏହି ଦୁର୍ବଳତା ଏବଂ ଅଗ୍ନିମାଣ୍ଡ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଅସ୍ଥିଭଙ୍ଗ, ତିବ୍ର ତିରିଷ୍ଣା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁରୁତ୍ୱ, ମଳ ଜମା ଓ ଅନ୍ତଃପାଥରେ ଛାଇ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ରୋଗ ପ୍ରାୟଃ ଉଦରକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣା ନଥାଏ, ଚର୍ମରେ ଫୋଡା ଥାଏ, ଏହି ଫୋଡା ଅତ୍ୟନ୍ତ ହଳଦିଆ, ଲାଲ୍, କିମ୍ବା ଫିକା ରଙ୍ଗର ହୁଏ। ଏହି ଗଠିକା ଚିପ୍ଚିପା, କଳା, କୋଇଳା ପରି, ଅପବିତ୍ର, ଫୁଲିଥିବା, ଭାରୀ ଏବଂ ଗଭୀର ହୁଏ। ତାପ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଧିକ ଭିଜିଯାଏ ଏବଂ ଫାଟିଯାଏ। ଏହା ପକା ମାଂସ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ତନ୍ତୁ ଓ ଶିରା ଦେଖାଯାଏ, ଶରୀର ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଛଡାଯାଏ, ଏବଂ ମୃତଦେହ ଗନ୍ଧ ଦେଉଛି—ଏହି ପ୍ରକାର ହେଉଛି ‘କାଦମାଟିଆ’ ପ୍ରସାର। ବାହ୍ୟ କାରଣ ଦ୍ୱାରା, ଅର୍ଥାତ୍ ଚୋଟ ଦ୍ୱାରା, ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ବାୟୁ ଏହି ପ୍ରସାର ତିଆରି କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଗଠିକା ଗୁଡ଼ିକ ଗୋଡ଼କଳା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ଚର୍ମରେ ଫୁଟା, ସ୍ୱେଲିଂ, ଜ୍ୱର, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜ୍ୱାଲା, କଳା ରକ୍ତ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ରୋଗ ନାଡି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୁସ୍ଥ କରିପାରିବା; ଯେଉଁ ଦ୍ୱିତୀୟ କାରଣରୁ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅଳ୍ପ ସମସ୍ୟା ଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ରୋଗ ସମସ୍ତ କାରଣରୁ ହୁଏ କିମ୍ବା ମର୍ମସ୍ଥାନକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ଏହା ଅସାଧ୍ୟ; ତନ୍ତୁ, ଶିରା, ମାଂସ ଫାଟିଯାଏ, ଭିଜା ଓ ମୃତଦେହ ଗନ୍ଧ ଦେଉଛି। ଏହି ସମୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: "ଅପରିମିତ ଭୋଜନ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସଦ୍ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା, ଅଲସ୍ୟ, ଝଗଡ଼ା, ଚୋରି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର ପଦାର୍ଥ ନାଡିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ଅପବିତ୍ରତା ଚର୍ମ, ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବି ସହିତ ମିଶିଯାଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ତନ୍ତୁକୁ ଶୁଷ୍କ କରି, ଚର୍ମର ବର୍ଣ୍ଣ ବିକୃତି ଦେଉଛି, ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅପବିତ୍ରତା କୁଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚର୍ମରୋଗ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହି ରୋଗକୁ ଅବହେଳା କଲେ, ସମସ୍ତ ନାଡି ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ଏହି ଦୋଷ ଦେହର ସମସ୍ତ ତନ୍ତୁକୁ ଭିତର ଓ ବାହାରେ ଅସ୍ଥିର କରେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଘମ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ନାଡି ଆକ୍ଷେପ ଦ୍ୱାରା, ଏକ ଏକରେ କଠିନ କୀଟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ କ୍ରମେ କେଶ, ଚର୍ମ, ତନ୍ତୁ ଓ ଶିରାକୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଭାବେ ବାହ୍ୟ କୁଷ୍ଠ ହୁଏ, ଯାହା ଛାଇ ଲାଗିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। କୁଷ୍ଠ ସାତ ପ୍ରକାରର, ଯାହା ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଏକକ, ଦ୍ୱିତୀୟ କିମ୍ବା ତିନି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ତିନି ଦୋଷର ମିଶ୍ରଣ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି କୁଷ୍ଠର ନାମ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ହୁଏ: ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ‘କାପାଳ’, ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ‘ଉଦୁମ୍ବର’, କଫ ଦ୍ୱାରା ‘ମଣ୍ଡଳ’, ‘ବିଚର୍ଚୂ’, ‘ଋଷ୍ୟ’ ଓ ବାୟୁ ପିତ୍ତ ମିଶ୍ର କୁଷ୍ଠ। ତାପରେ ‘ଚର୍ମ’, ‘ଏକ-କୁଷ୍ଠ’, ‘କିଟିମା’, ‘ସିଧ୍ମା’, ‘ଅଲସା’, ‘ବିପାଦିକା’ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମିଶ୍ର ଦୋଷରୁ ‘ଦଦ୍ରୁ’, ‘ଶତାରୁଷୀ’, ‘ପୁଣ୍ଡରୀକ’, ‘ପାମା’, ‘ଚର୍ମଦଳ’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ ‘କାକଣ’, ‘ପୂର୍ବତ୍ରିକା’, ‘ଦଦ୍ରୁ ସହ କାକଣ’, ‘ପୁଣ୍ଡରୀକ’, ‘ର୍ଯଝିହ୍ୱା’—ଏହି ସାତଟି ମୁଖ୍ୟ କୁଷ୍ଠ ପ୍ରକାର। ଏହି ଚର୍ମରୋଗ କେବେ ଅତି ମୃଦୁ କିମ୍ବା ଅତି କଠିନ ହୁଏ, ଘମ ଅଥବା ଶୁଷ୍କତା, ବର୍ଣ୍ଣ ବିକୃତି, ଜ୍ୱାଲା, ଖୁଜୁଳି, ଅନୁଭୂତି ଅଭାବ, ଚୁଭା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ସ୍ୱେଲିଂ, ଏବଂ କଳାପନି ଦେଖାଯାଏ। ଆଘାତ ଦେଉଥିବା ଘାଉରେ ତିବ୍ର ପୀଡା, ଶୀଘ୍ର ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ, ଚିକିତ୍ସା ପରେ ମଧ୍ୟ ଖରାପ ଅବସ୍ଥା ରହିଯାଏ, ଅଳ୍ପ କାରଣରେ ବଡ଼ ରୋଗ ହୋଇଯାଏ। ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି କଞ୍ଚୁଆ ଉଠିଯିବା, ରକ୍ତ କଳା ହୋଇଯିବା। ଯେତେବେଳେ ଏହା କଳା, ଲାଲ୍, ଶୁଷ୍କ, ଖରାପ ଏବଂ ଖୋପର ପରି ପତଳା ହୁଏ, ଚର୍ମରେ ଚିଟିକି ଚିଟିକି କେଶ ଝଡ଼ିଯାଏ—ଏହି ‘କାପାଳ’ କୁଷ୍ଠ, ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ଏବଂ ବିଚିତ୍ର। ଉଦୁମ୍ବର ଫଳ ପରି ଦେଖାଯାଏଥିବା କୁଷ୍ଠକୁ ‘ଔଦୁମ୍ବର’ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଗୋଲାକାର, ମୋଟ ଧାର, ତିବ୍ର ଜ୍ୱାଲା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିତ। ଯାହା ଖୋଲା, ପ୍ରସାରିତ ନୁହେଁ, କୀଟିନିଦାନ ଉଦୁମ୍ବର ପରି, ଦୃଢ଼, ସତ୍ୟ, ଭାରୀ, ତେଲିଆ, ଧଳା କିମ୍ବା ଲାଲ୍ ଏବଂ ଅପବିତ୍ରତା ସହିତ ଥାଏ। ଏକ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ମଣ୍ଡଳ କୁଷ୍ଠ, ଯାହାର ଏକ ଟେଲ୍ ଅନ୍ୟ ଟେଲ୍କୁ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥାଏ, ଅତି ଖୁଜୁଳି, ରସ ଓ କୀଟ ଥାଏ, ମୃଦୁ ଓ ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ। ବିଚର୍ଚିକା କୁଷ୍ଠ କଳା, ଖୁଜୁଳି, ଫୁଲିଯାଇଥିବା, ଭିଜା, ଖରାପ, ଭିତରେ ଲାଲ୍, ଗଭୀର କଳା ଏବଂ ଉଠିଥିବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ଚର୍ମରୋଗ ଋଷ୍ୟ-ଜିହ୍ୱା (ହରିଣା ଜିଭ) ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଅନେକ କୀଟ ଥାଏ, ହାତୀଚର୍ମ ପରି ଖରାପ, ଏହାକୁ ‘ଚର୍ମାଖ୍ୟ’ କୁଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ରୋଗ ଘମେଇ ନାହିଁ, ମାଛ ଚୁଇଁ ପରି, ଶୁଷ୍କ, ଭୟଙ୍କର ରଙ୍ଗ, ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟ, ଖୁଜୁଳି, ଖରାପ ଓ କଳା ମିଶ୍ର ହୁଏ, ସେହି ‘କିଟିମା’। ଏହି ଚର୍ମରୋଗ ଭିତରେ ଶୁଷ୍କ, ବାହାରେ ତେଲିଆ, ଭିତରେ ଘସିଲେ ଧୂଳି ପଡ଼ିଯାଏ, ମୃଦୁ, ପତଳା, ତେଲିଆ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ଓ ଘମ ଫୁଲ ପରି ଦେଖାଯାଏ।