ଏକ ସମୟର କଥା, ଶ୍ରୀଧନ୍ୱନ୍ତରି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶରୀରରେ ହେଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଚର୍ମରୋଗ ଓ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, ଯେତେବେଳେ ବିସର୍ପ ରୋଗ ପବନର କାରଣରୁ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ପବନ-ଜ୍ୱର ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ—ଶରୀର ଫୁଲିଯାଏ, ଫିଡ଼ିଯାଏ, ତୀବ୍ର ବେଦନା ହୁଏ, ଶରୀର ଅଳସା ହୁଏ ଓ ଅନ୍ତରେ ଏକ ଉତ୍ସାହ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯଦି ବିସର୍ପ ପିତ୍ତରୁ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଫାଲିଯାଏ, ପିତ୍ତ-ଜ୍ୱର ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ, ଏବଂ ତୀବ୍ର ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଏ। କଫରୁ ହେଲେ ଏହା ଖୁଜଳି, ତେଲିଆ ଓ କଫ-ଜ୍ୱର ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ। ଏହି ବିସର୍ପ ତିନି ଦୋଷର ମିଶ୍ରଣରୁ ହୁଏ ଓ ଏହାର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ, ଏହା ନିଜ ଲକ୍ଷଣ ନିଆଁ ଭଳି ଏକାଏକି ଚିହ୍ନ ରଖିଥାଏ, ଏବଂ ଏହି ଫୁଟିଯାଇଥିବା ଚର୍ମ ରୋଗ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉପେକ୍ଷିତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ବିସର୍ପ ଘା ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ନେଇ ଘମ ଛାଡ଼େ। ଏହା ସହିତ ଜ୍ୱର, ବାନ୍ତି, ଅଚେତନ, ଅତିସାର, ପିପାସା, ମୃଦୁତା, ଫୁଲିଯିବା, ଫାଟିଯିବା, ଭୋକ ହାରାଇଯିବା, ଅନ୍ଧକାର ଓ ରସ ହୀନତା ଦେଖାଏ, ଏହି ସବୁ ଲକ୍ଷଣ ପବନ ଓ ପିତ୍ତର କାରଣରୁ ହୁଏ। ଏହି ବିସର୍ପ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ନିଆଁର ଅଙ୍ଗାର ଭଳି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଏ, ଯେଉଁଠି ଏହା ଚାଲିଯାଏ ସେଉଁଠି ଏହା ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଅଙ୍ଗାର ଛୁଟିଯିବା ପରେ ଏହା କଳା, ନୀଳ ବା ଲାଲ ହୋଇଯାଏ ଓ ଏହା ଏକ ସଂଚୟ ହୁଏ; ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଥିବା ଭଳି ଏହାର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଏ, ଫୁଟିଯିବା ଏବଂ ତ୍ୱରିତ ଚଳାଚଳ କରେ। ଯଦି ବିସର୍ପ ଶରୀରର ମୂଳ ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ ଓ ପବନ ଅତ୍ୟଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ତେବେ ଅଙ୍ଗରେ ବେଦନା, ଚେତନା ହାରାଇଯିବା, ନିଦ୍ରା ଆସିଯିବା ଓ ଶ୍ୱାସକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏହା ସହିତ ହିକ୍କା ଆସେ, ଅନେକ ସମୟ ମୂଳ ସ୍ଥାନରେ ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇ ମଣିଷ ଭୂମି, ଶୟନ ବା ଆସନରେ ପଡ଼ି ରହେ। ଏହାପରେ ଘୋର ନିଦ୍ରା ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ମଣିଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ, ମନ ଓ ଶରୀର ଭ୍ରମ ହୁଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଗ୍ନି-ବିସର୍ପ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ପବନ କଫ ଦ୍ୱାରା ଅବରୋଧିତ ହୁଏ, ଏହା କଫ ବା ରକ୍ତକୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଭେଦିଯାଏ, ଏବଂ ରକ୍ତ ବଢ଼ିଲେ ଏହା ଚର୍ମ, ଶିରା, ସନ୍ଧି ଓ ମାଂସକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଏହି ତନ୍ତୁମାନେ ଦୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଏକ ଲମ୍ବା, ମୋଟ, ଖରା ଗଠିକା ଶୃଙ୍ଖଳା ତିଆରି କରେ, ତୀବ୍ର ବେଦନା ଓ ଜ୍ୱର ସହିତ ସମସ୍ତ ଗଠିକା ରକ୍ତରେ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ଖାଇଯାଏ। ଏହି ରୋଗ ଶ୍ୱାସକ୍ଷୟ, କାଶ, ଅତିସାର, ମୁହଁ ଶୁଖିଯିବା, ହିକ୍କା, ବାନ୍ତି, ମୃଦୁତା, ଭ୍ରମ, ରଙ୍ଗ ହେବା, ଅଚେତନ, ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଓ ଭୋକ ହାରାଇଯିବା ଦେଖାଏ; ଏହି ଗଠିକା ବିସର୍ପ କଫ ଓ ପବନ ବଢ଼ିଲେ ହୁଏ। କଫ ଓ ପିତ୍ତରୁ ଜ୍ୱର, ଶରୀର ଜମିଯିବା, ନିଦ୍ରା, ଅଳସା, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଦୁର୍ବଳତା, ଅଙ୍ଗ କମ୍ପନ, ଭ୍ରମ, ଭୋକ ହାରାଇଯିବା ଓ ମୃଦୁତା ହୁଏ। ଅଚେତନ, ଅନ୍ତ୍ରାଗ୍ନି ହ୍ରାସ, ଅସ୍ଥି ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ପିପାସା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାରି ହିଯିବା, ଅପବିତ୍ରତା ଓ ଆବରଣ ଦେଖାଏ; ଏହି ଚର୍ମ ରୋଗ ଶରୀରର ନାଳ ମାର୍ଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହି ଚର୍ମ ରୋଗ ସାଧାରଣତଃ ଜଠରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, କୌଣସି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅତି ବେଦନା ଦେଖାଏ ନାହିଁ, ଚିହ୍ନ ତିଆରି ହୁଏ ଓ ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ ହଳଦିଆ, ଲାଲ ବା ଧଳା ହୁଏ। ଏହି ଚର୍ମ ରୋଗ ଠିପିଲା, କଳା, କୋଇଳା ଭଳି, ଅପବିତ୍ର, ଫୁଲିଯିବା, ଭାରି ଏବଂ ଗଭୀର ଭାବରେ ପକିଯିବା, ଅଧିକାଂଶ ଉତ୍ତାପ ଦେଲେ ଏହା ଆର୍ଦ୍ର ହୁଏ ଓ ଫାଟିଯିବା। ପକିଯିବା ମାଂସ ଭଳି ଦେଖାଏ, ତନ୍ତୁ ଓ ଶିରା ଦେଖାଏ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ଓ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ, ସମସ୍ତଠାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଶବ ଗନ୍ଧ ନିସ୍ସରଣ କରେ; ଏହି ବିସର୍ପକୁ ‘ମାଟିଆ’ କୁହାଯାଏ। ବାହ୍ୟ କାରଣ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚୋଟ, ଉତ୍ତେଜିତ ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ବିସର୍ପ ହୁଏ, ଯାହା ଗଠିକା ହରିକ ଦାଳ ଭଳି ଦେଖାଏ। ଏହି ବିସର୍ପ ଫୁଟିଯିବା, ଫୁଲିଯିବା, ଜ୍ୱର, ବେଦନା, ଜଳନା, କଳା ରକ୍ତ ଦେଖାଏ; ତିନି ଦୋଷର ନାଳ ମାର୍ଗରୁ ହୁଏଥିବା ଚର୍ମ ରୋଗ ସାଧ୍ୟ, ଦ୍ୱିତୀୟ କାରଣରୁ ହୁଏଥିବା ଚର୍ମ ରୋଗ ଜଟିଳତା ନାହିଁ। ସମସ୍ତ କାରଣରୁ ହୁଏଥିବା ଏବଂ ମୂଳ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିବା ଚର୍ମ ରୋଗ ଅସାଧ୍ୟ; ତନ୍ତୁ, ଶିରା, ମାଂସ ଫାଟିଯିବା, ଆର୍ଦ୍ର ଏବଂ ଶବ ଗନ୍ଧ ଦେଖାଏ। ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଏହି ସମସ୍ତ ଚର୍ମ ରୋଗର କାରଣ ବିଷୟରେ କହିଲେ—ଅନ୍ୟାୟ ଭୋଜନ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଜୀବନ ଚାଳିବା, ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା, ଅପେକ୍ଷା, ଝଗଡ଼ା, ଚୋରି ଓ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ନୂତନ ବା ପୂର୍ବ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ଶିରାରେ ଯୋଗ ହୁଏ; ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଚର୍ମ, ମାଂସ, ରକ୍ତ ଓ ଚର୍ବିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଏହି ତନ୍ତୁମାନେ ଦୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଶୁଖିଯିବା ଏବଂ ବାହାରକୁ ଆସିଯିବା, ଚର୍ମର ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ କୁଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚର୍ମ ରୋଗ ଭଳି ଦେଖାଏ। ଅନେକ ଦିନ ଅବହେଳା କଲେ ସମସ୍ତ ଶରୀର ନାଳ ମାର୍ଗ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ତନ୍ତୁ, ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଓ ବାହ୍ୟ, ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ଓ ଏହି ତନ୍ତୁମାନେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଓ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି। ଘମ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ସଂକୋଚନ ସହିତ ଏହା ଛୋଟ ଓ କଠିନ କୀଟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେଉଁଠି ଏହି କୀଟ ପ୍ରଥମେ କେଶ, ଚର୍ମ, ତନ୍ତୁ ଓ ଶିରାକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଏହି ଚର୍ମ ରୋଗ ବାହ୍ୟ କୁଷ୍ଠ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ତାହା ଅଙ୍ଗାର ଭଳି ଦେଖାଏ; କୁଷ୍ଠ ସାତ ପ୍ରକାରର, ତିନି ଦୋଷ ଅଲଗା, ଦ୍ୱୟ ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ମିଶ୍ରଣରୁ ହୁଏ। ଏହି ତିନି ଦୋଷ ମିଶ୍ରଣର ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କୁଷ୍ଠ ଅଛି: ପବନରୁ କାପାଳ କୁଷ୍ଠ, ପିତ୍ତରୁ ଉଦୁମ୍ବର କୁଷ୍ଠ, କଫରୁ ମଣ୍ଡଳ, ବିକର୍ଚୁ, ଋଷ୍ୟ, ଏବଂ ପବନ-ପିତ୍ତ ମିଶ୍ର କୁଷ୍ଠ; ଚର୍ମ, ଏକ-କୁଷ୍ଠ, କିଟିମା, ସିଧ୍ମା, ଅଲସା ଓ ବିପାଦିକା।