ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ମହାରାଜ ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ— ଶରୀରରେ କେତେକ ଅସୁସ୍ଥତା ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଚୁଲି ଚୁଲି ଆସେ, କେଶ ହଳଦିଆ ହୋଇଯାଏ, ଚର୍ମ କଠିନ ଏବଂ ଠଣ୍ଡା ଲାଗେ, ଶରୀର ଭାରି ହୋଇଯାଏ, ତେଲିଆ ଏବଂ ଚିକ୍କଣ ଲାଗେ, ଦୃଢ଼ତା ନେଇ ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଘୁମ ଆସେ, ବାନ୍ତି ହୁଏ ଏବଂ ଜଠରାଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଶରୀର ଫୁଲିଯିବା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଚୋଟ, କଟ, ଘାଉ, ଠଣ୍ଡା ବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାୟୁ, କିମ୍ବା ଭଲ୍ଲାତକ ଓ କପିକଚ୍ଛୁ ଗଛର ପ୍ରଭାବରୁ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ଫୋଟ ଝାଳ ଓ ଶୁଷ୍କ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ଏହା ସହିତ ଅତି ତାପ, ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଓ ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ବିଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ସ୍ଫୋଟ ସାପ, ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ କାମୁଡ଼, ଚିରା, କିମ୍ବା ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ହୁଏ, ଏବଂ କେବଳ ବିଷାକ୍ତ ନୁହେଁ, ଅବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ମଳ, ମୁତ୍ର, ଶୁକ୍ର ବା ଅନ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ବିଷାକ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦ ବା ବାୟୁ, ବିଷ ଗୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ସ୍ଫୋଟ ହୁଏ। ଏପରି ସ୍ଫୋଟ ମୃଦୁ, ଚଳନଶୀଳ, ଝୁଲିଥିବା, ଶୀଘ୍ର ଜଳନ ଓ ବେଦନା ସହିତ ନବୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା କେବଳ କୁରା ଅଥବା ଅକୁରା ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହାପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, “ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସର୍ପ ଭଳି ବ୍ୟାପକ ରୋଗର କାରଣ କହିବି। ବିସର୍ପ ଚୋଟ ଓ ଦୋଷ ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଯେପରି ଫୁଲିବା ହୁଏ। ଏହି ରୋଗ ବାହ୍ୟ ଅଂଶରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏଠାରେ ଭୟ କିମ୍ବା କ୍ଲାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ, ଏହାର ଉପଚାର ଦୁର୍ଲଭ କି ନୁହେଁ ସେଟି ଦୋଷ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ ବିଶେଷ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାନ୍ତି, କେବଳ ଭିତରେ ରହିଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ବାହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଅତି ପିପାସା, ଇଚ୍ଛା ବିକ୍ଷୋଭ, ଅନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଜଠରାଗ୍ନି ହଠାତ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ଏହି ରୋଗ ବାହ୍ୟ ଭାଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ବିସର୍ପରେ ବାୟୁଜ୍ୱର ଭଳି ଫୁଲିବା, ଧଡ଼କା, ଚିରିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା, କ୍ଲାନ୍ତି ଏବଂ ଉତ୍ସାହ ଅନୁଭୂତି ଥାଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ଏହା ଦ୍ରୁତ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ପିତ୍ତଜ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ, ଅତ୍ୟଧିକ ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ଚୁଲି ଚୁଲି, ତେଲିଆ ଏବଂ କଫଜ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଯେଉଁଠି ଏକାଠି ହୁଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଏହା ବଢ଼ିଯାଏ, ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ସେମାନେ ଘାଉର ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ପସିନା ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ଏହି ବିସର୍ପ ଜ୍ୱର, ବାନ୍ତି, ଅଚେତନ, ଦିବ୍ୟ, ପିପାସା, ଚକ୍ରାନ୍ତି, ସ୍ଫୋଟ ଫାଟିଯିବା, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଅନ୍ଧକାର ଦେଖିବା ଏବଂ ରୁଚିହୀନ ହୋଇଯିବା ଦେଖାଯାଏ, ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଜଣେ ଜଣେ ଚିତାର ଅଙ୍ଗାର ବିକିରଣ ଭଳି ଶରୀରରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ବିସ୍ତାର ହୁଏ, ସେଠି ସେ ଏଭଳି ରହିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଙ୍ଗାର ନିମିଳିଯାଏ, ଏହା କଳା, ନୀଳ କିମ୍ବା ଲାଲ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଏକଠା ହୁଏ; ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ା ଭଳି ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଫୋଡ଼ା ହୁଏ, ଏହା ଦ୍ରୁତ ଚଳନ ଓ ବିସ୍ତାର ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ବିସ୍ତାର ମର୍ମସ୍ଥଳ ଅନୁସରଣ କରେ ଏବଂ ବାୟୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ତେବେ ଅଙ୍ଗରେ ବେଦନା, ଅଚେତନ, ଘୁମ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହା ସହ ହିକ୍କା ଆସେ, ଏବଂ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ମଣିଷ ମାଟି, ଶଯ୍ୟା କିମ୍ବା ଆସନରେ ପଡ଼ିରହେ। ତା'ପରେ ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ମୁକୁଳି ହୁଏ, ଦେହ ଓ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଘୁମରୁ ଜାଗିପାରିବା କଷ୍ଟଦାୟକ ହୁଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଗ୍ନିବିସର୍ପ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ କଫ ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଯାଏ, ସେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ କଫ କିମ୍ବା ରକ୍ତକୁ ଭେଦିଯାଏ, ଏବଂ ରକ୍ତ ବଢ଼ିଲେ ଚର୍ମ, ଶିରା, ସନ୍ଧି, ମାଂସକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଏହି ସମସ୍ତକୁ ବିକୃତ କରି ଲମ୍ବା, ମୋଟା, କଠିନ ଗଠି ତିଆରି କରେ, ତୀବ୍ର ବେଦନା ଓ ଜ୍ୱର ସହିତ ଏହି ଗଠିରେ ରକ୍ତ ରହିଥାଏ। ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶି, ଦିବ୍ୟ, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କତା, ହିକ୍କା, ବାନ୍ତି, ଚକ୍ରାନ୍ତି, ଭ୍ରମ, ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଅଚେତନ, ଅଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥା କଫ ଓ ବାୟୁ ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ଏବଂ ଏହିକୁ ଗଠିତ ବିସର୍ପ କୁହାଯାଏ। କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱର, ଗାଢ଼ିଆ, ଘୁମ, ଅଳସ୍ୟ, ମଣ୍ଡପିଡ଼ା, ଦୁର୍ବଳତା, ଅଙ୍ଗ କମ୍ପନ, ଭ୍ରମ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଚକ୍ରାନ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଅଚେତନ, ଜଠରାଗ୍ନି ନାଶ, ଅସ୍ଥି ଭଙ୍ଗ, ପିପାସା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାରିପଡ଼ିବା, ଦୋଷ ସଂଚୟ ଏବଂ ଚେନା ଲାଗିଥାଏ; ଏହି ଦୋଷ ନାଡି ମାର୍ଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହା ପ୍ରାୟଃ ଜଠରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅତି ବେଦନା ନ ଥାଏ, ଫୁଲା ଫୋଡ଼ା ଦେଖାଯାଏ, ଅତ୍ୟଧିକ ହଳଦିଆ, ଲାଲ ବା ଧଳିଆ ଦେଖାଯାଏ। ଚିପ୍ଚିପା, କଳା, କୋଇଳା ଭଳି, ଅପବିତ୍ର, ଫୁଲିଯାଇଥିବା, ଭାରି ଏବଂ ଗଭୀର ଭାବରେ ପକିଯାଏ, ତାପରେ ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ ଏଠୁ ଫାଟିଯାଏ। ପକା ମାଂସ ଭଳି, ଖୋଲିଯାଇଥିବା ଶିରା ଓ ସନ୍ଧି, ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ବିସ୍ତାରିତ, ଶବ ଗନ୍ଧ ଦେଉଥିବା; ଏହି ବିସର୍ପକୁ ‘କ୍ଲିନ୍ଦ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବାହ୍ୟ କାରଣ, ଚୋଟ, ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଉତ୍ତେଜନା ଦ୍ୱାରା, ବାୟୁ ବିସର୍ପ ତିଆରି କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଗୁରୁ ଡାଲି (କୁଳଥୀ) ଭଳି ଗଠି ହୁଏ। ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ଫୋଡ଼ା, ସ୍ଫୋଟ, ଜ୍ୱର, ବେଦନା, ଜଳନ, କଳା ରକ୍ତ ଦେଖାଯାଏ; ନାଡି ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ତିନି ରୋଗ ସାଧ୍ୟ, ଦ୍ୱିଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଗୁରୁତ୍ୱ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଓ ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରୁଥିବା ଅସାଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଶିରା, ସନ୍ଧି, ମାଂସ ଫାଟିଯାଏ, ଭିଜା, ଶବ ଗନ୍ଧ ଥାଏ।