ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ, ସୁଶ୍ରୁତ! ଦନ୍ୱନ୍ତରୀ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ— ଶରୀରରେ ଫୁଲିବା (ଶୋଫ) ର ସାଧାରଣ କାରଣ ହେଉଛି ତ୍ରିଦୋଷର ବିକୃତି; ବିଶେଷକରି, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରତ, ଉପବାସ ଓ ଅତି କ୍ଷୟକର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ରୋଗ ଶୀଘ୍ର ଆସେ। ଯଦି କେହି ଅତି ଭାରୀ ଅଥବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୀତଳ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରେ, ବା ଲୁଣ, ଖାର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିକ୍ତ ଶାକସବଜୀ, ପାଣି ଅଧିକ ପିଏ, କିମ୍ବା ଅସମୟରେ ଶୋଇବା-ଉଠିବା କରେ, ତେବେ ଏହିଗୁଡିକ ଏହାର କାରଣ ହୁଏ। ଏହାସହିତ, ପ୍ରାକୃତିକ ଚେଷ୍ଟା ଦମନ, କଠିନ ମାଂସ ଭୋଜନ, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, କ୍ଲାନ୍ତି, ଶୃଙ୍ଗାର କ୍ରିୟା, ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଯାନ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ମନ ଅସ୍ଥିର ହେବା, ଏହି ସବୁ ମଧ୍ୟ ଶୋଫ ହେବାର ଦାୟୀ। ଏହି ଶୋଫ ଦେହରେ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ଆଣେ— ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ଦିଆରିଆ, ଅର୍ଶ, ଜଠର ରୋଗ, ଜ୍ୱର, ଫୁଲିବା, ଆଳସ୍ୟ, ବାନ୍ତି, ହିକ୍କା, ରକ୍ତାଲ୍ପତା, ଓ ଚର୍ମରେ ପ୍ରସାରିତ ରୋଗ। ଯଦି ଫୁଲିବା ମୁତ୍ରାଶୟର ଉପର, ତଳ, କିମ୍ବା ମଧ୍ୟଭାଗରେ ହୁଏ, ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ, ସେଠାରେ ସମଗ୍ର ଦେହକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କଲେ ‘ସର୍ବାଙ୍ଗଗ’, ବିସ୍ତୃତ ହେଲେ ‘ସର୍ବଗତ’, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଂଶରେ ଥିଲେ ‘ପ୍ରତ୍ୟପ୍ରତ୍ୟଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଛିଙ୍ଗୁରି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଅଙ୍ଗର ଭାର, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଫୁଲିବା ଚଞ୍ଚଳ, ଶୁଷ୍କ, ଚର୍ମ ରୁଖା, କେଶ ଖରାପ, ରକ୍ତିମ କିମ୍ବା କଳା ରଙ୍ଗର। ମୁତ୍ରାଶୟ, ସନ୍ଧି, ମେଦ ଓ ଅଙ୍ଗ ଫୁଲିଯାଏ, ସ୍ଥାନ ଅନୁଭୂତି ହରାଏ, ବାୟୁ ଉପରକୁ ଚଳାଏ, ଦେହ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଦୁଃଖ ପାଏ, ରୋଗ ଶୀଘ୍ର ବଢ଼ିଯାଏ। ଯଦି ଫୁଲିବା ତେଲିଆ ହୁଏ, ତେଲ ମାଲିଶ କଲେ କମିଯାଏ, ରାତିରେ କମ୍ ଓ ଦିନରେ ବେଶି ହୁଏ; ଚର୍ମକୁ ସରିଷ ତେଲ ଲଗାଇଲେ ଝିଣ୍ ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଫୁଲିବା ହଳଦିଆ-ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ଚର୍ମ ଶୁଷ୍କ, ଶୀଘ୍ର କିମ୍ବା କେବେ ବି କମେନାହିଁ, ଦେହ ଭିତରୁ ଜଳିଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ତିବ୍ର ତିରିକ, ଜ୍ୱଳନ, ଜ୍ୱର, ଘମ, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରାଣି, ଚର୍ମ ଭିଜା, ଅଚେତନ, ଇଛା, ଦିଆରିଆ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶେ କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଓ ମୃଦୁତା ଦେଖାଯାଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଫୁଲିବାରେ ଖୁଜୁଲି, କେଶ ଫିକା, ଚର୍ମ କଠିନ ଓ ଶୀତଳ, ଭାର, ତେଲିଆ, ଚିକ୍କଣ, ଦୃଢ଼ତା, ବେଦନା, ନିଦ୍ରା, ବାନ୍ତି ଓ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ। ଅନ୍ୟ କିଛି କାରଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି— ଚୋଟ, ଛେଦ, ଆଘାତ, ଶୀତଳ ବାତାସ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାତାସ, ଭଲ୍ଲାତକ ଓ କପିକଚ୍ଛୁ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଫୁଲିବା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ପଦାର୍ଥ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରୋଗ ହୁଏ, ଏହା ସହିତ ଚର୍ମ ଉପରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗ, ତୀବ୍ର ତାପ, ପ୍ରସାରିତ ଶୋଫ ଓ ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ବିଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଫୁଲିବା କଟା, ଚିରା, କିମ୍ବା ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଅବିଷ ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ମଳ, ମୁତ୍ର, ଶୁକ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା, ବିଷାକ୍ତ ଗଛ, ବାତାସ, କିମ୍ବା ବିଷ ଗୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଫୁଲିବା ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକାର ଶୋଫ ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଚଞ୍ଚଳ, ଝୁଲା, ତୀବ୍ର ଜ୍ୱଳନ ଓ ବେଦନାଦାୟକ, ନୂତନ, ଜଟିଳତା ନଥିବା, ଏବଂ ଚିକିତ୍ସ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଚିକିତ୍ସ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ ମନାଯାଏ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରସାରିତ ଚର୍ମ ରୋଗ, ଯଥା ‘ବିସର୍ପ’ ର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଦେଖ, ସୁଶ୍ରୁତ! ବିସର୍ପ ଆଘାତ ଓ ଦୋଷ ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏହା ଶୋଫ ସମାନ। ଏହା ବାହ୍ୟ ଅଂଶରେ ଥାଏ, ଭୟ କିମ୍ବା କ୍ଲାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ଅଧିକ ଭୟାନକ ହୁଏ; କେଉଁ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି ତାହା ଉପରେ ଏହାର ଚିକିତ୍ସା ସମ୍ଭବ କି ନୁହେଁ ନିର୍ଭର କରେ। ଯଦି ଦୋଷ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଦେହକୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରେ, ତେବେ ସେମାନେ ଭିତରେ ବା ବାହାରେ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଅତି ତିରିକ, ଚେଷ୍ଟା ଦମନ, ଅନିୟମିତ କ୍ରିୟା, ଏବଂ ଅଚାନକ ଜଠରାଗ୍ନି ହ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ବାହ୍ୟ ଭାଗକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ବିସର୍ପରେ ବାୟୁଜ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ— ଫୁଲିବା, ଧଡ଼କ, ତୀବ୍ର ବେଦନା, କ୍ଲାନ୍ତି, ଏବଂ ଉତ୍ସାହ ଅନୁଭୂତି। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ବିସର୍ପ ତୀବ୍ର ଗତିର, ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଓ ପିତ୍ତଜ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ସହିତ; କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ବିସର୍ପ ଖୁଜୁଲି, ତେଲିଆପନ, ଓ କଫଜ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଏକାସାଥିରେ ଥିଲେ ସେମାନେ ନିଜସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଜମା ହୁଅନ୍ତି, ଚର୍ମର ଉପରେ ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଏ, ଏବଂ ପ୍ରସ୍ରବଣ ହୁଏ, ଘାଉ ର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ। ଏହି ରୋଗ ସହିତ ଜ୍ୱର, ବାନ୍ତି, ଅଚେତନ, ଦିଆରିଆ, ତିରିକ, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରାଣି, ଫୁଲିବା ଫାଟିଯିବା, ଭୋକ ହ୍ରାସ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ରୁଚିହୀନତା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଜଣେ ଅଗ୍ନିର ଅଂଶ ଯେପରି ବିକିରଣ ହୁଏ, ସେପରି ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରସାର ହୁଏ, ସେଠି ଏହି ରୋଗ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଯେବେ ଏହି ଅଗ୍ନି ନିମିଳିଯାଏ, ସେବେ ଏହା କଳା, ନୀଳ, କିମ୍ବା ଲାଲ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଦାହ ହୁଏ, ଏପରି ଚର୍ମର ଉପରେ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଏ, ଏହି ରୋଗ ଶୀଘ୍ର ଚଳାଏ। ଯଦି ପ୍ରସାର ମର୍ମସ୍ଥଳ ଅନୁସରେ ହୁଏ ଓ ବାୟୁ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ତେବେ ଅଙ୍ଗରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଅଚେତନ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ହୁଏ। ହିକ୍କା ଆସେ, ଏବଂ ମର୍ମସ୍ଥଳ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ଜଣେ ଭୂମି, ଶଯ୍ୟା କିମ୍ବା ଆସନରେ ପଡ଼ି ରହନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଦେହ ଓ ମନ ଭ୍ରମିତ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଜଡ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ଦାହଜ୍ୱଳା ବିସର୍ପ’ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ କଫ ଦ୍ୱାରା ବାଧା ପାଏ, ସେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ କଫ କିମ୍ବା ରକ୍ତକୁ ଭେଦି ଦେଉଛି; ଯଦି ରକ୍ତ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଚର୍ମ, ନାଡ଼ି, ସନ୍ଧି, ମାଂସକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେ। ଏହିଭଳି ଦେହରେ ଦୀର୍ଘ, ମୋଟ, ଖରା, ଗଠା ଗଠା ଚିହ୍ନ, ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଜ୍ୱର ଓ ରକ୍ତ ସଂପୃକ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।