ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ କହିଲେ: ଏହି ରୋଗଗୁଡିକର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଏବେ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଶୁଶ୍ରୁତ, ତୁମେ ଶୁଣ। ରକ୍ତପିତ ଓ କ୍ଷୟ ରୋଗରେ ନାଭି, ପାଦ, ମୁଁହ, ମୁତ୍ର ତନ୍ତୁ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ; ମଳ ପোকାର ମଳ ପରି ଭାଙ୍ଗା, ଶ୍ଲେଷ୍ମା ମିଶିତ ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ରକ୍ତପିତ ରୋଗୀ ରକ୍ତପିତ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା ପଦାର୍ଥ ଖାଏ, ତାହାରେ କମଳା ରୋଗ ହୁଏ; ରକ୍ତପିତ ଅନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ରକ୍ତ ଓ ମାଂସକୁ ଜଳାଇ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ରୋଗୀଙ୍କର ମୁତ୍ର ଓ ଚକ୍ଷୁ ହଳଦିଆ ହୁଏ, ମୁଁହ ଓ ମଳ ଲାଲ ହୁଏ; ଶରୀର ଜଳିଯାଏ, ଅସ୍ଥିର ଅନ୍ନ ପାଚନ, ପିପାସା, ବେଙ୍ଗ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ। ରକ୍ତପିତ ସହିତ ରକ୍ତପିତ ରୋଗୀଙ୍କୁ ଫୁଲା ହୁଏ; ଅବହେଳା କରିଲେ ଫୁଲା ଓ ସମାନ ରୋଗ ହୁଏ, ଯାହା ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଦୁର୍ଲଭ, ଯଥା ଡ୍ରପ୍ସି ଓ ଭୟଙ୍କର କମଳା। ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତପିତ ସହିତ ହଳଦିଆ କିମ୍ବା କଳା ରକ୍ତପିତ ଏବଂ ରକ୍ତପିତ ଓ ବାୟୁ ମିଶିଥାଏ, ତେବେ ଚକ୍କର, ପିପାସା, ମହିଳାମାନେ ରତି ଉତ୍ସୁକ୍ତି, ହଳକା ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ଅତି ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ନାଶ ହୁଏ, ତାହାକୁ ହଳୀମକ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ; ଅତି ଆଳସ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆରମ୍ଭିକ ଅସୁବିଧା। ଫୁଲା ମୁଖ୍ୟ ରୋଗ ଭାବରେ ବିବେଚିତ; ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଉଛି—ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତପିତ, ରକ୍ତ, ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ବାୟୁ ବିକୃତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଏହି ବିକୃତ ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ବାହ୍ୟ ସିରାରେ ନେଇଯାନ୍ତି। ସେଠାରେ ଏହା ଅବରୋଧ କରି, ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ଫୁଲା ତିଆରି କରେ; ଏହି ଗଢ଼ା, ଉଠିଥିବା ଫୁଲାକୁ କିଛି ଲୋକ ସଂଗ୍ରହ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସମସ୍ତ କାରଣ, ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଓ ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ଚୋଟ କିମ୍ବା ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଫୁଲା ହୁଏ। ଏହି ଫୁଲା ଶରୀରରେ ବିସ୍ତାର ହେବାରେ କାମଜ କମଳା ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହା ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଉଠିଥିବା, ଗଠିତ ଆକୃତିରେ ତିନି ପ୍ରକାର ହୁଏ। ଫୁଲାର ସାଧାରଣ କାରଣ ହେଉଛି ଦୋଷ ବିକୃତି; ବିଶେଷ ଭାବରେ, ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳ ଲୋକମାନେ ଶୀଘ୍ର ରୋଗ ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ। ଯଦି ଅତି ଭାରି କିମ୍ବା ଅତି ଶୀତ ଖାଦ୍ୟ, କିମ୍ବା ଲୁଣ, ଖାରା, ତିକ୍ତ, ଖଟା ଶାକ, ପାଣି, କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିର ନିଦ୍ରା ଓ ଜାଗିବା ଅଭ୍ୟାସ ହୁଏ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଅଭିଗତି ଦମନ, ଦୃଢ଼ ମାଂସ ଖାଇବା, ଅପାଚିତ ଖାଦ୍ୟ, କ୍ଲାନ୍ତି, ରତି, ଯାତ୍ରା, କିମ୍ବା ଯାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜନା—ଏଗୁଡିକ ସବୁ ଫୁଲା ରୋଗର କାରଣ। ଏହାରେ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ଦିଆରିଆ, ମସି, ପେଟ ରୋଗ, ଜ୍ୱର, ଫୁଲା, ଆଳସ୍ୟ, ବାନ୍ତି, ହିକା, ରକ୍ତପିତ, ଓ ଚର୍ମ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ। ଫୁଲା ମୁତ୍ରାଶୟର ଉପର, ତଳ, କିମ୍ବା ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ, ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀରକୁ ଗ୍ରସ୍ତ କଲେ 'ସର୍ବାଙ୍ଗଗ', ବିସ୍ତାର ହେଲେ 'ସର୍ବଗତ', ଏବଂ ଅଂଶ ଅଂଶରେ ଥିଲେ 'ପ୍ରତ୍ୟପ୍ରତ୍ୟଗ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଏହାର ଆରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଛିଙ୍ଗା, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଅଙ୍ଗରେ ଭାର, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଫୁଲା ଚଳିତ, ଶୁଷ୍କ, କଠିନ କେଶ, ଲାଲ କିମ୍ବା କଳା ରଙ୍ଗ। ମୁତ୍ରାଶୟ, ଗଠି, ଏବଂ ଚର୍ବି ତନ୍ତୁର ଫୁଲା, ଅଙ୍ଗ ଅନ୍ତର୍ଗତ ନମ୍ବ, ବାୟୁ ଉପରେ ଚଳିଥିବା, କ୍ଲାନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର ବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଫୁଲା ତେଲିଆ ହେଲେ ମସାଜ କରି ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ରାତିରେ ଛୋଟ ଏବଂ ଦିନରେ ବଡ଼; ଚର୍ମକୁ ଆଳି ତେଲ ଲଗାଇଲେ ଝିଙ୍କା ଦେଖାଯାଏ। ରକ୍ତପିତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଫୁଲା ହଳଦିଆ-ଲାଲ ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଷ୍କତା ଦେଖାଏ, ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତ ହୁଏନି, ଏବଂ ଶରୀରକୁ ଭିତରୁ ଜଳିଯାଏ। ପିପାସା, ଜ୍ୱର, ଘମ, ଚକ୍କର, ଅତି ତରଳତା, ଅବସ୍ଥା, ଇଚ୍ଛା, ଦିଆରିଆ, ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶରେ କମଳା, ମୃଦୁତା ଦେଖାଯାଏ। ଖୁଜିଲା, ଫିକା କେଶ, କଠିନ ଓ ଶୀତ ଚର୍ମ, ଭାର, ତେଲିଆ, ଚମକ, ଦୃଢ଼ତା, ବେଦନା, ନିଦ୍ରା, ବାନ୍ତି, ଦୁର୍ବଳ ଅନ୍ନପାଚନ ଦେଖାଯାଏ। ଫୁଲା ଚୋଟ, କାଟ, ଆଘାତ, ଶୀତ ବାୟୁ, ଖଟା ବାୟୁ, କିମ୍ବା ଭଲାତକ ଓ କପିକଚ୍ଚୁ ଉପରେ ହୁଏ। ତିକ୍ତ କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ପଦାର୍ଥ ସମ୍ପର୍କରେ ଫୁଲା ହୁଏ, ବିସ୍ତାର ଜ୍ୱାଳା, ଅତି ତାପ, ଲାଲ ଦେଖାଏ, ଏବଂ ବିଲିପିତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲା ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ, ବିଷ ଜନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା କାମ୍ଡା, ଖୋଚା, ମିଶିବା, କିମ୍ବା ଅବିଷ ଜନ୍ତୁ ମଧ୍ୟ। ମଳ, ମୁତ୍ର, ଶୁକ୍ର କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତୁ, ବିଷ ଉଦ୍ଭିଦ କିମ୍ବା ବିଷ ବାୟୁ, ବିଷ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଫୁଲା ହୁଏ। ଏପରି ଫୁଲା ମୃଦୁ, ଚଳିତ, ଲଟକିଥିବା, ତୁରନ୍ତ ଜ୍ୱାଳା ଓ ବେଦନା ଦେଖାଏ, ନୂତନ, ଅଉ ଅନ୍ୟ ଅସୁବିଧା ନଥିବା; ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ ଏହା କ୍ଷମ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକ୍ଷମ୍ୟ ଭାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ। ଏବେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ବିସର୍ପ ଭଳି ବିସ୍ତାର ରୋଗର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ବିସର୍ପ ଚୋଟ ଓ ଦୋଷ ବିକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଫୁଲା ପରି। ଏହା ବାହ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ଭୟ କିମ୍ବା କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ଏହା ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ; ଚିକିତ୍ସାର କଠିନତା ଦୋଷ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଯେତେବେଳେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉତ୍ତେଜନା ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଦୋଷ ଶୀଘ୍ର ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଅନ୍ତର୍ଗତ କିମ୍ବା ବାହ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଅତି ପିପାସା, ଅଭିଗତି ବିକୃତି, ଅସ୍ଥିର କାର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ହାରାଇବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ବାହ୍ୟ ଭାଗରେ ବିସ୍ତାର ହୁଏ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିସର୍ପ ହେଲେ, ବାୟୁ ଜ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ—ଫୁଲା, ଫିଙ୍ଗା, ଧାରାଳା ବେଦନା, କ୍ଲାନ୍ତି, ଉତ୍ସାହ—ଦେଖାଯାଏ। ରକ୍ତପିତ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ, ଶୀଘ୍ର ବିସ୍ତାର, ରକ୍ତପିତ ଜ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ, ଅତି ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ; ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ହେଲେ, ଖୁଜିଲା, ତେଲିଆ, ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଜ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ।