ଏକ ଦିନ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ଏହି ରୋଗଗୁଡିକ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତିନି କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ଶରୀରର ଟିଶୁଗୁଡିକର ସ୍ପର୍ଶ ଶିଥିଳ ହେଉଛି, ଅପାକ ଆହାର ଦ୍ୱାରା ଗୁଣ ହ୍ରାସ ହେଉଛି, ତେବେ ରକ୍ତ, ଚର୍ବି ଓ ହାଡ଼ ଅତି କମ୍ ରହିଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଶକ୍ତିହୀନ ହୁଏ। ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଝରିଯାଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ହୃଦୟ ଗଳିଯାଏ, ମୁହଁ ଶୁଖି ଓ ପିଆସି ହୁଏ, ଶରୀର ଜଡ଼ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ଲାଲା ଝରେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅତି କମ୍ ତିର୍ଷ୍ଣା ହୁଏ, ଠଣ୍ଡାକୁ ଅପସନ୍ଦ ହୁଏ, ଇଚ୍ଛା ନଥାଏ, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୁଏ, ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସକ୍ଷୟ, କାନ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଚକ୍କା ଲାଗେ। ଏହି ରୋଗ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର, ଅଲଗା ଅଲଗା ଦୋଷ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ମାଟି ଖାଇବା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ; ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ହୃଦୟ ଧଡ଼କା ଓ ଚର୍ମର ଶୁଖିଲା। ଏଠାରେ ଭୋକ ହ୍ରାସ, ପିତଳ ପିତ୍ତ ମୁତ୍ର, ପସିନା ନଥିବା, ଅତି କମ୍ ମୁତ୍ର ହୁଏ; ଚର୍ବି ଉପରେ ବାୟୁର ପ୍ରଭାବ ଥିଲେ ଶରୀର ଅତି ଶୁଖିଲା, ଖରା ଓ ଅର୍ଦ୍ଦ-ସିନ୍ଦୁ ହୁଏ। ଚକ୍ଷୁ, ଶିରା, ନଖ, ମୁତ୍ର ଓ ଚକ୍ଷୁ ଖରା ହୁଏ; ଫୁଲା, ଗନ୍ଧ ଓ ରସର ଅପସନ୍ଦ, ମଳ ଶୁଖିଲା, ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଚେତନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ ଅଧିକ ହୁଏ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗରେ ଜ୍ୱର ହଳଦି-ପାରା ହୁଏ; ପିଆସ, ଶୁଖିଲା, ଅଚେତନ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଠଣ୍ଡାର ଇଚ୍ଛା, ତିତିଳା ଓ ଚୁଢ଼ା ରସ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ଦ୍ୱାରି, ଖଟା, ଜ୍ୱାଳା, କଫ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟର ଶିତଳତା; ନିଦ୍ରା, ଲୁଣ ଓ ଚୁଢ଼ା ରସ, କମ୍ପ, ଶବ୍ଦ ହ୍ରାସ ହୁଏ। ଏଠାରେ କାଶ ଓ ବାନ୍ତି ହୁଏ, କେତେକରେ ଲକ୍ଷଣ ଶୁନ୍ୟ ହୁଏ ଓ ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ; ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ବଢ଼ିଗଲେ, କଫ ତିତିଳା କିମ୍ବା ମିଠା ହୁଏ। ଚର୍ବି ଓ ଏହି ଟିଶୁଗୁଡିକୁ ଦୂଷିତ କରି ଶୁଖିଲା ହେଲେ, ରକ୍ତ ତ୍ୟାଗ କରାଯିବା ଉଚିତ; ଏହା ଶିରାଗୁଡିକୁ ଶୁନ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ପୂର୍ବର ଲକ୍ଷଣ ଚାଲିଥାଏ। ଅନିମିଆ ଓ କ୍ଷୟ ରୋଗରେ ନାଭି, ପାଦ, ମୁହଁ ଓ ମୁତ୍ରମାର୍ଗ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ; ମଳ କୀଟ ମତି, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ଶ୍ଲେଷ୍ମା ମିଶ୍ରିତ ହୁଏ। ଯଦି ଜଣେ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ବ୍ୟକ୍ତି ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଉଥିବା ପଦାର୍ଥ ଖାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ କାମଲା ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଆନ୍ତ୍ରରେ ଯାଇ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସକୁ ଜଳାଇ ତାଣି ନେଇଯାଏ। ଏଠାରେ ମୁତ୍ର ଓ ଚକ୍ଷୁ ହଳଦି ହୁଏ, ମୁହଁ ଓ ମଳ ଲାଲ ହୁଏ; ଜଳା, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ପିଆସ, ବେଙ୍ଗ ମତି ଦେଖା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହ୍ରାସ ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲା ଅନିମିଆ ରୋଗୀରେ ଦେଖାଯାଏ; ଅବହେଳା କରିଲେ ଫୁଲା ଓ ଏହି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଲଭ ଚିକିତ୍ସା ଯଥା ଡ୍ରପ୍ସି ଓ ଭୟଙ୍କର କାମଲା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଅନିମିଆ ସହ ହଳଦି କିମ୍ବା କଳା ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ଜଡିତ ହୁଏ, ଚକ୍କା, ପିଆସ, ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ରତି ଉତ୍ସାହ ଓ ହଳକା ଜ୍ୱର ହୁଏ। ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ହ୍ରାସ ହୁଏ, ଏହାକୁ ହଳୀମକ କୁହାଯାଏ; ଅତି ଅଳସ୍ୟ ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅପସର୍ଗ। ଫୁଲା ମୁଖ୍ୟ ରୋଗ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନିତ, ଏବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ: ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ବାୟୁ ଦୂଷିତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଦୂଷିତ ପଦାର୍ଥକୁ ବାହ୍ୟ ଶିରାଗୁଡିକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ସେଠାରେ ଏହା ଶିରାର ଚଳନକୁ ବାଧା ଦେଇ, ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ଫୁଲା ବସାଏ; ଏହି ଦୂଷିତ, ଉଠିଥିବା ଫୁଲା କିଛି ଲୋକ accumulation କୁହନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦୋଷ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ସ୍ୱଭାବ, ଘା, ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ଫୁଲା ହୁଏ। ଏହା ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପିଲେ କାମଜ କାମଲା ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହି ବିସ୍ତୃତ, ଉଠିଥିବା ଓ ଗାଠିଆ ଫୁଲା ତିନି ପ୍ରକାରର ଚିହ୍ନିତ। ଫୁଲା ର ସାଧାରଣ କାରଣ ଦୋଷର ବିକ୍ଷୋଭ; ବିଶେଷରେ ଉପବାସ ଓ ଏହା ପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ରୋଗ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଅତି ଭାରି କିମ୍ବା ଅତି ଠଣ୍ଡା ଖାଦ୍ୟ, ଲୁଣିଆ, ଖାରା, ତିକ୍ତ, ଖଟା ଶାକ, ଜଳ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ, ଅସମୟରେ ନିଦ୍ରା ଓ ଜାଗ୍ରଣ ହୁଏ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଉର୍ଦ୍ଦ ଦମନ, କଠିନ ମାଂସ ଖାଇବା, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, କ୍ଳାନ୍ତି, ରତି, ଯାତ୍ରା, ଯାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ—ଏସବୁ ଫୁଲାକୁ ବଢ଼ାଏ। ଏଠାରେ ଶ୍ୱାସକ୍ଷୟ, କାଶ, ଦ୍ୱାରି, ଅର୍ଶ, ଉଦର ରୋଗ, ଜ୍ୱର, ଫୁଲା, ଅଳସ୍ୟ, ବାନ୍ତି, ହିକ୍କା, ଅନିମିଆ, ଚର୍ମର ରୋଗ ବ୍ୟାପିଯାଏ। ଫୁଲା ମୁତ୍ରାଶୟର ଉପର, ତଳ, ମଧ୍ୟ ଅଂଶରେ ହୁଏ, ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ଶର୍ବାଙ୍ଗଗ, ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ହୁଏ ଶର୍ବଗତ, ଅଂଶିକ ଥିଲେ ପ୍ରତ୍ୟପ୍ରତ୍ୟଗ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଛିଙ୍କ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଅଙ୍ଗର ଭାର, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲା ଚଳନଶୀଳ, ଶୁଖିଲା, ଖରା କେଶ, ଲାଲ କିମ୍ବା କଳା ରଙ୍ଗ। ମୁତ୍ରାଶୟ, ଯୋଡ଼, ଚର୍ବି ଫୁଲା, ସ୍ଥିରତା, ବାୟୁ ଉପରେ ଚଳନ, କ୍ଳାନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ, ଶରୀରକୁ ଅତି କଷ୍ଟ ଦେଉଥାଏ। ଫୁଲା ତେଲିଆ ହେଉଥିଲେ ମସାଜରେ ଶମିତ ହୁଏ, ରାତିରେ ଛୋଟ ଓ ଦିନରେ ବଡ଼; ଚର୍ମରେ ତିଳ ତେଲ ଲଗାଇଲେ ଚୁଇଁ ଲାଗେ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଫୁଲା ହଳଦି-ଲାଲ ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଖିଲା କରେ, ଶୀଘ୍ର କିମ୍ବା କେବେ ଶମିତ ହୁଏନା, ଶରୀରକୁ ଭିତରୁ ଜଳାଇ ଦେଉଥାଏ। ପିଆସ, ଜଳା, ଜ୍ୱର, ପସିନା, ଚକ୍କା, ଅର୍ଦ୍ଦ-ସିନ୍ଦୁ, ଅଚେତନ, ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱାରି, ଗନ୍ଧ, ସ୍ପର୍ଶରେ କମଳା, ମୃଦୁତା ହୁଏ। ଏଠାରେ କଞ୍ଚା, ଫିକା କେଶ, କଠିନ ଓ ଠଣ୍ଡା ଚର୍ମ, ଭାର, ତେଲିଆ, ଚିକ୍କଣ, ଦୃଢ଼, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ନିଦ୍ରା, ବାନ୍ତି, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଘା, ଚୋଟ, ବାୟୁର ଠଣ୍ଡା, ଖଟା ବାୟୁ, ଭଲାଟକ ଓ କପିକଚ୍ଛୁ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଫୁଲା ହୁଏ। ତିକ୍ତ କିମ୍ବା ଶୁଖିଲା ପଦାର୍ଥ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଫୁଲା ହୁଏ, ଏହି ଫୁଲା ବ୍ୟାପିଯାଏ, ତୀବ୍ର ତାପ, ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଓ ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ। ବିଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଫୁଲା ଯନ୍ତ୍ରା, ଖରୋଚ, ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା, ଅବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ପ୍ରମେହ, ମୁତ୍ର, ଶୁକ୍ର କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଭଲାଟକ ଓ ବିଷାକ୍ତ ବାୟୁ, ବିଷ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଫୁଲା ହୁଏ।