ଏକ ସମୟର କଥା, ଶ୍ରୀଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଶରୀରରେ ଜଳ ଓ ସ୍ଫୀତି (swelling) ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ଗଭୀର ଉଦର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେହି ଉଦର ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ନରମ ଲାଗେ, ଅନ୍ତରେ କମ୍ପନ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ର ଉତ୍କଣ୍ଠା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ଦୃଢ଼, ତେଲିଆ ଓ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା ‘ବକୋଦର’ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ଶରୀରର ନାଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର ଦ୍ରବ୍ୟ ଅବହେଳିତ ଓ ବିକୃତ ହୁଏ, ତେବେ ହଜମ ଓ ଅହଜମ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏମିତି ଗଳିଯାଏ ଯେ, ଅସ୍ଥିସନ୍ଧି ଓ ନାଳୀ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସ୍ରାବ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧ ହୁଏ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଘନ ହୁଏ, ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଉଦରକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଉଦରରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଉଦର ଭାରୀ, ଗୋଳାକାର, ଆହତ ଓ ନିରବ ହୁଏ; ଏହା ଦୁର୍ବଳ ଓ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ, ଏବଂ ନାଳୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ଧଡ଼ଧଡ଼ ହୁଏ। ଉଦରର ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉଦର ରୋଗ—ଭାତ, ପିତ୍ତ, କଫ, ପ୍ଳୀହା, ମିଶ୍ରିତ ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ରୋଗର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ପରିଗଣିତ। ଯେତେବେଳେ ପିତାମାତାଙ୍କ କାରଣରୁ ଜନ୍ମରୁ ଉଦରରେ ଜଳ ଥାଏ ଓ ରୋଧ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଜନ୍ମଜାତ ଉଦର ରୋଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ମନାଯାଏ। ଏହିପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, “ଏବେ ତୁମେ କାମଲା (pallor) ଓ ସ୍ଫୀତି (swelling) ର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ ଗୁଣ ବିକୃତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ନହେଲେ, ସେ ଦଶ ନାଳୀକୁ ଅପସରଣ କରି ସାରା ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଏହା ଚର୍ମ, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ମାଂସକୁ ବିକୃତ କରି, ଶରୀରର ରସରେ ରହି, ଚର୍ମ ଓ ମାଂସର ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। ଏହି ରୋଗ ହଳଦୀ ପିତା ଦେଖାଯାଏ ଓ ଏଠାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ପିତ୍ତ ଥିଲେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ତନ୍ତୁ ନରମ ଲାଗେ, ଅହଜମ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦୁଷ୍ଟିରୁ ଶରୀରର ଗୁଣ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଅତି କମ୍ ରକ୍ତ, ଚର୍ବି ଓ ଅସ୍ଥି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ। ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭାଗରେ ମୃଦୁ ହେବା ସହିତ ହୃଦୟ ଗଳିଯାଏ, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ ଓ ତୀବ୍ର ହୁଏ, ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ଓ ଲାର ଝରିଥାଏ। ଏହି ରୋଗୀଙ୍କର ତିବ୍ର ତ୍ରିଷ୍ଣା ନଥାଏ, ଠଣ୍ଡା ଅପ୍ରୀୟ ଲାଗେ, କାମନା ନଥାଏ, ଜଠରାଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ, ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ, ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସକ୍ଷୁଦ୍ରତା, କାନବେଦନା ଓ ଚକ୍ରାନ୍ତି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ରୋଗ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ଥାଏ—ଏକେକ ଦୋଷ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, କିମ୍ବା ମାଟି ଖାଇବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହାର ଆରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ହୃଦୟ ଧକ୍ଧକ୍ ଓ ଚର୍ମ ଶୁଷ୍କତା। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଭୋକ ନଥାଏ, ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପେଶାବ ହଳଦା, ପସିନା ନ ହୁଏ, ପେଶାବ କମ୍, ଚର୍ବି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହେଲେ ଶରୀର ଅତି ଶୁଷ୍କ, କଠୋର ଓ ତେଲିଆ ହୁଏ। ଚକ୍ଷୁ, ଶିରା, ନଖ, ପେଶାବ ଓ ଚକ୍ଷୁ କଳା ଦେଖାଯାଏ, ଫୁଲା, ଗନ୍ଧ ଓ ରସର ଅପ୍ରୀତି, ମଳ ଶୁଷ୍କ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ଅଚେତନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ ପ୍ରଧାନ ଥାଏ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗରେ ହଳଦା-ହରିତ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ; ତ୍ରିଷ୍ଣା, ଶୁଷ୍କତା, ଅଚେତନ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଠଣ୍ଡାର ଆକାଂକ୍ଷା, ତିକ୍ତତା ଓ ବିକୃତ ରସ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏଠାରେ ଦିୟରିଆ, ତୀକ୍ଷ୍ଣତା, ଜ୍ୱଳନ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ଭିଜିଯାଏ; ଅଳସ୍ୟ, ଲୁଣ ଓ ବିକୃତ ରସ, ରୋମାଞ୍ଚନା, ସ୍ୱର ହାନି ଦେଖାଯାଏ। କଫ ଅଧିକ ଥିଲେ କାଶ ଓ ବାନ୍ତି ହୁଏ, କେତେକ ଦେଖିବାକୁ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ହଟିଯାଏ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ; ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ବଢ଼ିଲେ କଫ ତିକ୍ତ କିମ୍ବା ମିଠା ହୁଏ। ଏହି ଦୋଷ ଚର୍ବି ଓ ସମାନ ତନ୍ତୁକୁ ବିକୃତ କରି ଶୁଷ୍କତା ଦେଉଥିଲେ ରକ୍ତସ୍ରାବ ଉପଯୁକ୍ତ, ଯାହା ନାଳୀକୁ ଶୁଷ୍କ କରି ଆଗର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ। ଅନେମିଆ ଓ କ୍ଷୟ ରୋଗରେ ନାଭି, ପାଦ, ମୁଁହ ଓ ପେଶାବ ଅଂଶ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ; ମଳ କୀଟ ଭଳି, ଭାଙ୍ଗା, ଶ୍ଲେଷ୍ମା ମିଶ୍ରିତ ହୁଏ। ଯଦି ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରୋଗୀ ପିତ୍ତବଢ଼ାଇବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ କାମଲା (jaundice) ହୁଏ; ଏହି ପିତ୍ତ ଆନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ରକ୍ତ ଓ ମାଂସକୁ ଜଳାଇ ଦିଏ। ଏହି ସମୟରେ ପେଶାବ ଓ ଚକ୍ଷୁ ହଳଦା, ମୁଁହ ଓ ମଳ ଲାଲ, ଜ୍ୱଳନ, ଅସ୍ଥିର ଜଠରାଗ୍ନି, ତ୍ରିଷ୍ଣା, ବେପରୁଆ ଦେଖା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ। ଅନେମିଆ ସହିତ ପିତ୍ତ ଥିଲେ ଫୁଲା ହୁଏ; ଅବହେଳା କଲେ ଡ୍ରପ୍ସି ଓ ଭୟଙ୍କର କାମଲା ଭଳି ଅସାଧ୍ୟ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ। ଅନେମିଆ ସହିତ ହରିତ କିମ୍ବା କଳା ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ସମ୍ମିଳିତ ଥିଲେ ଚକ୍ରାନ୍ତି, ତ୍ରିଷ୍ଣା, ମହିଳାଙ୍କୁ କାମ ଉତ୍ତେଜନା, ମୃଦୁ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। ଅଳସ୍ୟ କିମ୍ବା ଜଠରାଗ୍ନି ହାନି ହେଲେ ଏହାକୁ ‘ହଳୀମକ’ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅତି ଅଳସ୍ୟ ଆରମ୍ଭିକ ଉପସର୍ଗ ଅଟୁଟ ରହେ। ଏବେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ସ୍ଫୀତି ର ମୂଳ କଥା କହିଲେ: ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ, ରକ୍ତ, କଫ, ବାୟୁ ବିକୃତ ହୁଏ, ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ବାହ୍ୟ ଶିରାରେ ନେଇଯାନ୍ତି। ସେଠାରେ ରୋଧ ହୋଇ, ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ଥିବା ସ୍ଫୀତିକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ; ଏହା ଏକ ଦୃଢ଼, ଉଚ୍ଚିତ ଓ ଗଠିତ ସ୍ଫୀତି ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ବିଭିନ୍ନ କାରଣ, ଦୋଷ ଏବଂ ଆଘାତ କିମ୍ବା ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଏପରି ସ୍ଫୀତି ହୁଏ। ଏହି ସ୍ଫୀତି ସାରା ଦେହରେ ବ୍ୟାପିଲେ ‘କାମଜ କାମଲା’ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଚୌଡ଼ା, ଉଚ୍ଚିତ ଓ ଗଠିତ ଥାଏ, ତିନି ପ୍ରକାର ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ସ୍ଫୀତିର ସାଧାରଣ କାରଣ ହେଉଛି ଦୋଷ ବିକୃତି; ବିଶେଷକରି ଯେଉଁମାନେ ଉପବାସ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଷୟକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।