ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଉଥିଲା—ଶରୀର ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷମାନେ କିପରି ଅନୁଶାସନ ହରାଇଲେ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଏହି ଉପଦେଶରେ କୁହାଯାଏ, ଯେତେବେଳେ ଉଦର ଭିତର ଅପାନ ବାୟୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଭାବେ ବିକୃତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ମଳ, ପିତ୍ତ ଓ କଫକୁ ବାନ୍ଧିଦେଇ ଜ୍ୱର ଓ ବେଦନା ଦେଇଥାଏ। ଏହି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା କଫ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଛାତିବେଦନା, ମୁଣ୍ଡବେଦନା, ନାଭି ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବେଦନା, କଠିନ ମଳବନ୍ଧ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ବାନ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ରୋଗ ହୁଏ। ଉଦରରେ ନୀଳ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଦୃଢ଼ ଶିରାମାନେ ଦେଖାଯାଏ; ନାଭି ଉପରେ ଗୋ ଲଜ୍ଝା ଭଳି ଆକୃତି ଦେଖାଯିବା ସାଧାରଣ। ଯଦି ଉଦର ଭିତରେ ହାଡ଼ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଘୁସିଯାଏ, ତେବେ ଯକୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଶିଘ୍ର ଖରାପ ହୋଇ ଦ୍ରବ୍ୟ ବାହାରିଯାଏ। ଯଦି ମଳଦ୍ୱାରରେ କଚ୍ଚା ଅନୁଭୂତି ବା ଜ୍ୱାଳା ରହିଥାଏ, ତେବେ ମଳ ଅତି କମ୍, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଭରା, ଚିପ୍ଚିପା, ହଳଦିଆ ଓ ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ ହୁଏ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉଦରକୁ ପୂରି ଦେଇ ଭୟଙ୍କର ଅସୁବିଧା କରେ; ଏହା ନାଭି ତଳେ ବଢ଼ି ଶୀଘ୍ର ଜଳିୟ ଗୁଣ ନେଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୋଷମାନେ ଅତି ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଶରୀରରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ତୃଷ୍ଣା, ମୁଣ୍ଡଘୁରଣ ହୁଏ, ଏହାକୁ 'ଭିନ୍ନ ଉଦର' ବା 'ସ୍ରାବ' କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ ପରେ ଅପଥ୍ୟ ଖାଇଥାନ୍ତି, ଅତିକ୍ରମ ଜଳପାନ କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ୟ ଅଛି, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁର୍ବଳ—ସେମାନଙ୍କ ଉଦରରେ ବାୟୁ ନିଜ ପଥରୁ ବାଧା ପାଇ ରହିଯାଏ, କଫ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଘନ ହୁଏ, ଏହି ଜଳ ବଢ଼ି ଏକ ତିଆରି ହୋଇ ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ। ଏହି ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ଉଦର ଫୁଲିଯାଏ, ତୃଷ୍ଣା, କଫ ଧାରା, ବେଦନା, କଫ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଏବଂ ରଙ୍ଗୀନ ଶିରାମାନେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଉଦର ଜଳରେ ପୂରି ମୃଦୁ ଅନୁଭୂତି, କମ୍ପନ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ 'ବକୋଦର' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଶରୀର ନାଳୀକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଧାତୁ ଅବହେଳିତ ଓ ବିକୃତ ହୁଏ, ଚୟ ଓ ଅଚୟ ରସ ନାଳ ଓ ଯୋଇଣ୍ଟକୁ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରିଦିଏ। ପସିନା ରୋକାଯାଏ ଓ ଭିତର ରସ ଘନ ହୁଏ, ଏହି ରସ ଉଦରକୁ ପୂରି ଉଦର ରୋଗ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଭାରୀ ଉଦର ଦୃଢ଼, ଗୋଲାକାର, ଅଭିଘାତ ହୋଇଥାଏ, ଶବ୍ଦ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଦୁର୍ବଳ ଓ ଭୟଙ୍କର, ନାଳୀ ଛୁଇଁଲେ ଧଡ଼କି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଉଦରରେ ଶିରା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର—ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ, ପ୍ଳୀହା, ସଂଯୁକ୍ତ ଓ ଜଳ ଉଦର ରୋଗର ଚିହ୍ନ ମନାଯାଏ। ଯଦି ଜନ୍ମ ଠାରୁ ପିତାମାତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଜଳ ଅଛି, ତେବେ ଏହି ପ୍ରକାର ଜନ୍ମଜ ଉଦର ରୋଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ମନାଯାଏ। ଏହିବେଳେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, “ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ମୁଁ କିପରି ନିର୍ଜିବତା ଓ ଶୋଥ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ, ତାହା କହିବି। ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ ପ୍ରଧାନ ଦୋଷ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ—ଯଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଯାଏନାହିଁ ଓ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହି ଦଶ ନାଳୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶରୀର ସମଗ୍ରେ ବିସ୍ତାର କରିଥାଏ। ଏହା ଚର୍ମ, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ମାଂସକୁ ବିକୃତ କରି, ରସରେ ବସି ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଏ। ଏହି ରୋଗ ନିଜେ ହଳଦୀ ଭଳି ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ଅଂଶରେ ଅତି ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ଆକ୍ରମଣ କଲେ ଶରୀର ଭାରୀ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ତନ୍ତୁମାନେ ମୃଦୁ ଅନୁଭୂତି ଦେଉଛନ୍ତି, ଅପଚୟ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ଏବଂ ରକ୍ତ, ଚର୍ବି, ଅସ୍ଥି କମ୍ ଥାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ। ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଅପଚୟ ଭଳି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ ଓ ତୀବ୍ର ହୁଏ, ଶିରିଳା ହୋଇ ଲାଲା ଝରେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ତୃଷ୍ଣା କମ୍, ଶୀତ ଅପ୍ରିୟ, ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ୟ, ଦୁର୍ବଳତା, ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାନ ବେଦନା, ମୁଣ୍ଡଘୁରଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ରୋଗ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର, ଏକାକି ଦୋଷ ବା ସମସ୍ତ ମିଶି, କିମ୍ବା ମାଟି ଖାଇବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଆରମ୍ଭରେ ହୃଦୟ ଧଡ଼କିବା ଓ ଚର୍ମ ଶୁଷ୍କ ହେବା ଚିହ୍ନ। ଭୋକ ନ ଥିବା, ହଳଦିଆ ପିଶାବ, ପସିନା ନ ହେବା, କମ୍ ପିଶାବ, ଚର୍ବି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହେଲେ ଶରୀର ଅତ୍ୟଧିକ ଶୁଷ୍କ, କଠିନ ଓ ଅର୍ଦ୍ର ହୁଏ। ଚକ୍ଷୁ, ଶିରା, ନଖ, ପିଶାବ, ଚକ୍ଷୁ କଳା ହୁଏ; ଫୁଲା, ଗନ୍ଧ ଓ ରୁଚି ଅପ୍ରିୟ, ମଳ ଶୁଷ୍କ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଅଂଶରେ ଅଚେତନ ହୁଏ। ପିତ୍ତ ପ୍ରଧାନ ହେଲେ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ହଳଦିଆ-ହରିତ ଜ୍ୱର, ତୃଷ୍ଣା, ଶୁଷ୍କତା, ଅଚେତନ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଶୀତ ଇଚ୍ଛା, ତିତ୍ତ ଓ ଟେଡ଼ା ରୁଚି ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ଦିଆରିଆ, ତିତ୍ତ, ଜ୍ୱାଳା, କଫ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ଅର୍ଦ୍ରତା, ନିଦ୍ରା, ଲୁଣା ଓ ଟେଡ଼ା ରୁଚି, ଚମ୍ପା, କଣ୍ଠ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। କଫ ଓ ବାନ୍ତି ହୁଏ, କେତେକ ମାନେ ଚିହ୍ନ ହରାଇଦିଏ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ବିକୃତ ହୁଏ, କଫ ତିତ୍ତ ବା ମିଠା ହୁଏ। ଚର୍ବି ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିକୃତ କରି ଶୁଷ୍କତା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ତସ୍ରାବ ଉଚିତ; ଏହା ନାଳୀକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ, ପୂର୍ବ ଚିହ୍ନ ରହିଥାଏ। ଅନିମିଆ ଓ କ୍ଷୟ ରୋଗରେ ନାଭି, ପାଦ, ମୁଁହ, ମୁତ୍ର ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ; ମଳ କୀଟ ଭଳି, ଭାଙ୍ଗା, କଫମିଶ୍ରିତ ହୁଏ। ଯଦି ପିତ୍ତ ଆକ୍ରାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ପିତ୍ତ ବଢ଼ାଏଥିବା ଜିନିଷ ଖାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ କାମଳା ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଆନ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ରକ୍ତ ଓ ମାଂସକୁ ଜଳାଇଦିଏ। ଏହାରେ ପିଶାବ ଓ ଚକ୍ଷୁ ହଳଦିଆ, ମୁଁହ ଓ ମଳ ଲାଲ, ଜ୍ୱାଳା, ଅପଚୟ, ତୃଷ୍ଣା, ବେଙ୍ଗ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ। ପିତ୍ତ ସହିତ ଫୁଲା ଅନିମିଆ ରୋଗୀଙ୍କୁ ଅବହେଳା କଲେ ଶୋଥ ଓ ସମାନ ରୋଗ—ଯଥା ଜଳୋଦର, ଭୟଙ୍କର କାମଳା—ହୁଏ, ଯାହା ଚିକିତ୍ସା କଠିନ।