ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଶରୀରରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଭାବରେ ଦୋଷ (ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ) ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଏହା ଶରୀରକୁ ଶୀତଳ, ଦୃଢ଼, ଭାରୀ ଏବଂ କଠିନ କରିଦିଏ; ଏହା ତିନି ପ୍ରକାର ଦୋଷକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରି ଅଶୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମାଏ। ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧିଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତ ସହିତ ମିଶି ଉଦରରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ, ଫଳରେ ଶରୀର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, ମୁହଁ ଅନ୍ଧାରି ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଚକ୍କର ଆସେ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଉଦରର ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁର୍ଲଭ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଗଭୀର ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ବିଶେଷକରି ଶୀତ ଓ ପବନ ସମ୍ପର୍କରେ ଆସିଲେ ଏହା ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଅତି ଖାଦ୍ୟ ସେବନ, ଅସ୍ଥିରତା, ଅଉଚିତ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ-ପାନୀୟ, ଅପରିଚିତ ପାନୀୟ, ବା ବମି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗର କ୍ଷୟରେ—ଏସବୁ କାରଣରୁ ଉଦର ଡାହାଣ ଦିଗରେ ଥିବା ପ୍ଲୀହା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ରକ୍ତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଦୃଢ଼ ଓ ପାଥର ପରି କଠିନ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ କୁମ୍ଭୀର ପିଠି ପରି ଉଠିଯାଏ; ଏହିପରି ଧୀରେ ଧୀରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଉଦର ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ। ଏହା ସହିତ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ମୁହଁରେ ଖରାପ ସ୍ୱାଦ, ଫୁଲା, ଜ୍ୱର, ଦେହ ହଳଦିଆ, ଅଚେତନ, ବାନ୍ତି, ଦହନ, ଓ ମନ ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଲାଲ କିମ୍ବା ବିବିଧ ବର୍ଣ୍ଣର, କେବେ କେବେ ନୀଳ ଓ ହଳଦିଆ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସହିତ ବାତ ଉପରକୁ ଚଳିଯାଏ, ମନ୍ଦାଗ୍ନି, ଅଚେତନ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ ଜ୍ୱର ରହିଥାଏ। ଭାରି ହେବା, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, କଠିନତା, ଅବରୋଧ ଓ ଚକ୍କର ଦ୍ୱାରା ପ୍ଲୀହା ବାମ ଦିଗରୁ ଡାହାଣକୁ ବି ସରିଯାଇପାରେ। ଯେତେବେଳେ ଯକୃତ ଦୁଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ମଳ ନିତ୍ୟ ଗୁଦରେ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଅନେକ ଦୁଃଖଦାୟକ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ବାତ ଉପରକୁ ଚଳିଯାଏ। ଶରୀରରେ ଉଦର ଭିତର ବାତ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ ମଳ, ପିତ୍ତ, କଫକୁ ବାନ୍ଧି ଦେଏ, ଫଳରେ ଜ୍ୱର ଓ ବେଦନା ହୁଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଛାତିରେ ବେଦନା, ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ନାଭି ଓ ପାଶ୍ୱରେ ବେଦନା, କଠିନ ମଳ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ବାନ୍ତି—ଏହି ସବୁ ଉଦରବାୟୁର ଲକ୍ଷଣ। ଉଦର ନୀଳ ଓ ଲାଲ ଶିରାରେ ଢାକିଯାଏ; ନାଭି ଉପରେ ଗାଈର ଲଜ୍ଜା ପରି ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ଅସ୍ଥି ଖଣ୍ଡ କିମ୍ବା ବାହାର ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉଦର ଛିଦ୍ର ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଯକୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ଖସିଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରବ୍ୟ ବାହାରିଯାଏ। ଯଦି ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳ କାଚା କିମ୍ବା ଜଳନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ମଳ ଅତି କମ୍, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଭର୍ଣ୍ଣ, ଚିପ୍ଚିପା, ହଳଦିଆ ଏବଂ ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ ହୁଏ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉଦରକୁ ପୂରଣ କରି ତିବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି; ଏହା ନାଭି ତଳେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଜଳିୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ ବହୁତ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପିଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଚକ୍କର ରହିଥାଏ, ଏହାକୁ 'ଉଦର ଛିଦ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ 'ସ୍ରାବ' ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ ପରେ ହଠାତ୍ ଅପଥ୍ୟ ଖାଇଥାନ୍ତି, ଅତିରିକ୍ତ ପାନୀୟ ପିଉଥିବା, ଦୀନ ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା ଅତିଶୟ କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ଉଦରରେ ବାୟୁ ତାହାର ନିଜ ମାର୍ଗରୁ ଅବରୋଧିତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା କଫ ଘନ ହୋଇଯାଏ; ଏହି ପାନୀୟର ଏକ ତିନି ବିନ୍ଦୁ ଉପସ୍ଥିତି ହୋଇ ଉଦରରେ ଏହା ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ଉଦର ଫୁଲିଯାଏ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ମ୍ୟୁକସ୍ ଝରିବା, ବେଦନା, କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଶିରା ଚାରିଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଉଦର ଜଳରେ ପୂରି ମୃଦୁ ଏବଂ କମ୍ପିତ ହୋଇଥାଏ, ଏହିପରି ସ୍ଥିର ଓ ତେଲିଆ 'ବକୋଦର' ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନାଳୀକୁ ଅବରୋଧ କରେ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ସ୍ୱସ୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଅବହେଳିତ ଓ ବିକୃତ ହୋଇଯାଏ, ଚିତ୍ତାନ୍ତର ଓ ଅଚିତ୍ତାନ୍ତର ଦ୍ରବ୍ୟ ଏହି ଯୋଗ ଓ ନାଳୀକୁ ମଧୁର କରିଦିଏ। ଯଦି ପସିନା ବି ଅବରୋଧିତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଅନ୍ତର ଦ୍ରବ୍ୟ ଘନ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଉଦରକୁ ପୂରି ଉଦର ରୋଗ ଦେଉଛି। ଏହି ଭାରି ଉଦର ସ୍ଥିର, ଗୋଳ, ଆହତ ଏବଂ ଶବ୍ଦ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଦୁର୍ବଳ, ଗଭୀର ଏବଂ ନାଳୀରେ ଛୁଆଁଲେ ଧକ୍ଧକାଏ। ଉଦରରେ ଶିରା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବାକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର (ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ, ପ୍ଲୀହା, ସଂଯୁକ୍ତ, ଓ ଜଳଉଦର) ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ। ଯଦି ଜଳ ଜନ୍ମକାଳରୁ ଅଭିଭାବକଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ଅଛି, ଏବଂ ଅବରୋଧ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଜନ୍ମଜାତ ଉଦର ରୋଗକୁ ବହୁତ କଠିନ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏବେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଛନ୍ତି—ହେ ମନୋନିବେଶୀ, ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, କିପରି ଶରୀରରେ ହଳଦିଆପନ ଓ ସ୍ଫୀତି ଆସେ। ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ କାରଣରେ ପିତ୍ତପ୍ରଧାନ ଦୋଷ ବିକୃତ ହୋଇଯାଏ—ଯଦି ସେହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାତ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଯିବା ନାହିଁ ଏବଂ ତାହା ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହି ଦଶ ନାଳୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ତେବେ ଏହା ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହି ଦୋଷ ଚର୍ମ, ରକ୍ତ, କଫ ଓ ମାଂସକୁ ବିକୃତ କରି ନିଜ ରସରେ ବସିବା ଦ୍ୱାରା ଚର୍ମ ଓ ମାଂସରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହି ରୋଗ ନିଜେ ହଳଦିଆ ହୋଇ ଏହି ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ହଳଦିଆ କରିଦିଏ; ଏହି ତିବ୍ର ରୋଗ ଆସିଲେ ଶରୀର ଭାରି ଲାଗିଥାଏ। ସ୍ନାୟୁ ମୃଦୁ ହୋଇଯାଏ, ଅପକ୍ୱ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ଫଳରେ ଅତି କମ୍ ରକ୍ତ, ଚର୍ବି ଓ ଅସ୍ଥି ରହିଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ। ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ମାନେ ଅପଚୟ ପାଉଥିବା ପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ହୃଦୟ ଗଳିଯାଏ, ମୁହଁ ଶୁଖିଯାଏ ଓ ତେଜ ଲାଗେ, ଜଡ଼ତା ଓ ଲାଲା ଝରେ। ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା ନଥାଏ, ଶୀତ ଅପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ଇଚ୍ଛା ନଥାଏ, ଅଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ, ଦେହ ଦୁର୍ବଳ, ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାନ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଚକ୍କର ହୁଏ।