ସମସ୍ତ ପାନୀୟ ସ୍ଥଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ, ଏଠାରେ ଶୋକ କରିବା ଅର୍ଥହୀନ; ଉଦର ଏକ ଜାଲି ଭଳି ଶିରାର ଜାଳ ମାଧ୍ୟମରେ ଗର୍ଗର ଶବ୍ଦ କରେ। ନାଭି ବନ୍ଧ ହୋଇ ଅତ୍ୟଧିକ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି କରି ଧ୍ଵଂସ ହୁଏ; ଏହା ସହିତ ବାତ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ହୃଦୟ, କମର, ନାଭି, ଗୁଦ ଓ ମୂଳେ ବେଦନା ଦେଇଥାଏ। ବାତ ରେ ଶବ୍ଦ ସହିତ ବାୟୁ ବାହାରିଯାଏ, ଅତି କମ ପରିମାଣର ମୁତ୍ର ହୁଏ; ଅତି ଆସକ୍ତି ଥାଏ ନାହିଁ, ମୁଁହ ନିରସ ଓ ବିରସ ହୁଏ। ବାତ ଜନିତ ଉଦର ରୋଗରେ ହାତ, ପା, ମୁହଁ ଓ ଉଦର ଫୁଲିଯାଏ; ମୂଳ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଉଦର, କମର, ପିଠ ଓ ସନ୍ଧିରେ ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ। ଶୁଷ୍କ କାଶ, ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ନାଭି ତଳେ ଭାରିପନ ଓ ମଳ ଆଦି ଦୋଷ ସଂଚୟ ହୁଏ; ଚର୍ମ କଳା ବା ଲାଲ ହୁଏ, ମୁଁହ ରସହୀନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଉଦର ବେଦନାରେ ଫାଟିଯାଏ, ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ନୀଳ-କଳା ହୋଇ ବିସ୍ତାର ପାଏ; ଉଦର ଫୁଲିଲେ ଅଜଣା ଧ୍ୱନି ହୁଏ। ଏଠି ବାତ ଦେହରେ ବେଦନା ଓ ଶବ୍ଦ କରି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚଳାଏ; ପିତ୍ତ ଜନିତ ଉଦର ରୋଗରେ ଜ୍ୱର, ମୂର୍ଛା, ଜ୍ୱଳନା ଓ ମୁଁହରେ କଷା ଲାଗେ। ଚକ୍କର, ଦିନ୍ଦି, ଚର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନ ହଳଦିଆ ହୁଏ; ଶିରା ହଳଦିଆ ବା ତମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଘମ ଓ ତାପ ବଢ଼ିଯାଏ, ଜନ୍ମାନ୍ତର ଜ୍ୱଳନା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଧୂଆଁ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଛୁଁଇଲେ ମୃଦୁ ଲାଗେ, ଶୀଘ୍ର ଶିଥିଳା ହୁଏ; କଫ ଜନିତ ଉଦର ରୋଗରେ ଭାରିପନ, ଘମ ଓ ସ୍ଫୀତି ଦେଖାଯାଏ। ନିଦ୍ରା ଆସିଯାଏ, ଅସୁବିଧା, ଭୋକ ନଥିବା, ଶ୍ୱାସକ୍ଷୁଦ୍ରତା, କାଶ ଓ ଚର୍ମ ଫିକା ହୁଏ; ଉଦର ଧୂସର, ତେଲିଆ ଓ ଧଳା-କଳା ଶିରା ଢାକିଯାଏ। ଅତ୍ୟଧିକ ଦୋଷ ବଢ଼ିଲେ ଉଦର ଶକ୍ତ, ଛୁଁଇଲେ ଠଣ୍ଡା, ଭାରି ଓ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ; ଏହା ତିନି ଦୋଷକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରେ ଓ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୋଷରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଦୂଷିତ ପଦାର୍ଥ ରକ୍ତ ସହିତ ମିଶି ଉଦରକୁ ଯାଇ ସଂଚୟ ହୁଏ; ଏଠାରେ ସେମାନେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଦେହ ଶିଥିଳା, ମୂର୍ଛା ଓ ଚକ୍କର ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାରର ଉଦର ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଶୀଘ୍ର ପକୁଏ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର; ବିଶେଷ କରି ଶୀତ ଓ ବାତରେ ବଢ଼ିଯାଏ। ଅତି ଖାଇବା, ଉତ୍ତେଜନା, ଅଉଚିତ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପାନ, ଅଉପଯୁକ୍ତ ପାନୀୟ, ବା ବାନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରୋଗର କ୍ଷୟ ଦ୍ୱାରା— ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ପ୍ଳୀହା ତାହାର ସ୍ଥାନରୁ ବଢ଼ିଯାଏ; ରକ୍ତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେହ ରସ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଲେ ଏହା ବେଦନା ଦେଉଛି। ଏହା ପାଥର ଭଳି ଦୃଢ଼, ଅତ୍ୟଧିକ ଦୃଢ଼, କୁମ୍ଭୀର ପିଠି ଭଳି ଉଠିଯାଏ; ଦୀର୍ଘକାଳ ଚାଲି ଉଦରରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହା ସହିତ ଶ୍ୱାସକ୍ଷୁଦ୍ରତା, କାଶ, ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣା, ମୁଁହରେ ଖରାପ ରୁଚି, ଫୁଲିବା, ଜ୍ୱର, ଫିକା, ମୂର୍ଛା, ବାନ୍ତି, ଜ୍ୱଳନା ଓ ବିଭ୍ରାନ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ଲାଲ ବା ବିବିଧ ରଙ୍ଗ ହୋଇ, ନୀଳ ଓ ହଳଦି ମିଶିଥାଏ; ବାୟୁ ଉପରକୁ ଚଳିଯାଏ, ବାନ୍ତି, ମୂର୍ଛା, ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣା, ଅବିରତ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। ଭାରିପନ, ଭୋକ ନଥିବା, ଦୃଢତା, ବନ୍ଧ, ଚକ୍କର ଦ୍ୱାରା ପ୍ଳୀହା ବାମରୁ ଡାହାଣକୁ ଚଳିଯିବା ସମ୍ଭବ। ଯେତେବେଳେ ଯକୃତ ଦୁଷିତ ହୁଏ ଓ ମଳ ନିତ୍ୟ ଗୁଦରେ ରହିଯାଏ, ତେବେ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷୁଦ୍ର ବେଦନାଜନକ ରୋଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଅପରିଚିତ ଉପରି ଚଳନ ଦେଖାଯାଏ। ଉଦରରେ ବଢ଼ିଥିବା ଅପାନ ବାୟୁ ମଳ, ପିତ୍ତ ଓ କଫକୁ ବନ୍ଧି ଜ୍ୱର ଓ ବେଦନା ଦେଇଥାଏ। କାଶ, ଶ୍ୱାସକ୍ଷୁଦ୍ରତା, ଛାତି ବେଦନା, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ନାଭି ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମଳବନ୍ଧ, ଭୋକ ନଥିବା, ବାନ୍ତି—ଏହି ସବୁ ଉଦର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଉଦର ଦୃଢ଼, ନୀଳ ଓ ଲାଲ ଶିରା ଢାକିଯାଏ; ନାଭି ଉପରେ ଗାଈର ପୁଛ ଭଳି ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଅସ୍ଥି ଖଣ୍ଡ ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଉଦର ଛିଦ୍ର ହୁଏ, ଯକୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ବିଗଡ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ସେହି ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ରସ ବାହାରିଯାଏ। ଯଦି ଗୁଦରେ କାଚା ବା ଜ୍ୱଳନା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ତେବେ ମଳ କମ୍, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଚିପ୍ଚିପା, ହଳଦିଆ ଓ ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ ହୁଏ। ଅବଶିଷ୍ଟ ପଦାର୍ଥ ଉଦରକୁ ପୂରି ତିବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ; ଏହା ନାଭି ତଳେ ବଢ଼ି ଶୀଘ୍ର ପାନୀୟ ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ। ତିନି ଦୋଷ ବଢ଼ି ଦେହରେ ବ୍ୟାପି ଯାଏ, ଶ୍ୱାସକ୍ଷୁଦ୍ରତା, ତୃଷ୍ଣା, ଚକ୍କର ସହିତ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ଛିଦ୍ର ଉଦର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟେ ‘ଛିଦ୍ର’ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ ପରେ ଅପଥ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ଅତିରିକ୍ତ ପାନୀୟ ପିଉଛନ୍ତି, ଦୀନ ଅଗ୍ନି, କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁର୍ବଳ— ସେମାନଙ୍କର ବାୟୁ ତାହାର ମାର୍ଗରୁ ବନ୍ଧ ହୁଏ, ଜଳ କଫକୁ ଗାଢ଼ କରେ, ସେହି ଜଳ ବଢ଼ି ଏକ ତିଆ ପ୍ରସ୍ରବଣ ହୋଇ ସଂଚୟ ହୁଏ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଉଦର ଫୁଲିଯାଏ, ତୃଷ୍ଣା, ମ୍ୟୁକସ୍ ଝରିବା, ବେଦନା, କାଶ, ଶ୍ୱାସକ୍ଷୁଦ୍ରତା, ଭୋକ ନଥିବା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଶିରା ବିସ୍ତାର ଦେଖାଯାଏ। ଉଦର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଛୁଁଇଲେ ମୃଦୁ, କମ୍ପନ ଓ ଶୀତ ଭଳି ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ଏହାକୁ ‘ବକୋଦର’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ନାଡ଼ିକୁ ବନ୍ଧ କରେ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ସ୍ବସ୍ଥ ଧାତୁ ଅବହେଳିତ ଓ ବିକୃତ ହୁଏ, ପାଚିତ ଓ ଅପାଚିତ ରସ ନାଡ଼ି ଓ ସନ୍ଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରେ। ଘମ ବନ୍ଧ ହେଲେ ଓ ଅନ୍ତଃସ୍ରାବ ଗାଢ଼ ହୋଇଯିବାରୁ ଏହି ରସ ଉଦରକୁ ପୂରି ଉଦର ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଭାରି ଉଦର ସ୍ଥିର, ଗୋଲାକାର, ଆହତ ଓ ଧ୍ୱନିହୀନ ହୁଏ; ଏହା ଦୁର୍ବଳ, ଭୟଙ୍କର ଓ ନାଡ଼ି ଛୁଁଇଲେ ଧଡ଼କିଥାଏ। ଉଦରରେ ଶିରା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବାକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର— ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ, ପ୍ଳୀହା, ସଂୟୁକ୍ତ ଓ ଜଳ ଉଦର ରୋଗର ଚିହ୍ନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଜଳ ଜନ୍ମ ଠାରୁ ଅବସ୍ଥିତ, ପିତାମାତାଙ୍କ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଅବରୋଧ ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଜନ୍ମଜ ଉଦର ରୋଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଏବେ ଧନ୍ବନ୍ତରି କହିଲେ: ଏହିବେଳେ ତୁମେ କ୍ଷୟ ଓ ସ୍ଫୀତିର ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୁଣ।