ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଉଦର ରୋଗର କାରଣ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ରୋଗ ବିଶେଷ କରି ଜବଳନାଗ୍ନି କମ୍ ହେଲେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଉଦର ରୋଗ ଏହି କାରଣରୁ ଅଧିକ ହୁଏ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଦେହର ଅପବିତ୍ରତା ସଂଚୟ ହେଲେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଉପର ଓ ତଳ ବାୟୁ ଅଟକି ଯିବାରୁ ସେଗୁଡିକ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଅସମ୍ବିତ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଏହି ବାୟୁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନକୁ ଦୂଷିତ କରି ମାଂସର ଯୋଡ଼କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ; ଉଦର ଓ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ଏହି ରୋଗ ଆଠ ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। କ୍ଷୟ, ଶକ୍ତି କମିଯିବା, ଚାହିଦା ହରାଇଯିବା, ତଳ ଓ ଉପର ବାୟୁ ଅଟକି ଯିବା, ମୁଖ ଓ ଓଠ ଶୁଉଯିବା, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉଦର ଫୁଲିଯିବା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହି ରୋଗରେ ଚାଳ ଓ ଶକ୍ତି ହରାଇଯିବା, ଉଦର ଫୁଲିଯିବା, ମୁଖ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା, ଭିତରୁ ଭୟ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଖାଦ୍ୟର ଉପରେ ଅପ୍ରୀତି, ଭକ୍ତ ଓ ଅଭକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଭେଦ କରିପାରିବାର ଅସମର୍ଥତା, ଅନାବଶ୍ୟକ ଖାଦ୍ୟ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେହର ଶକ୍ତି କମିଯିବା, ଶ୍ୱାସ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯିବା, କ୍ଷୀଣତା ଓ ବିଷାଦ ଆସିଯିବା—ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଫୁଲିଯିବା, ତଳ ଓ ଉପର ଯୋଡ଼ରେ ବ୍ୟଥା, ଅଳ୍ପ ଖାଦ୍ୟ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ, ବୟସ ଓ ଅଜୀରଣ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ହରାଇଯିବା। ନିର୍ଜାତି, ଅଳସ୍ୟ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଉନ୍ମାଦ, ଅଳ୍ପ ପରିସ୍ରାବ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଜବଳନାଗ୍ନି, ଜଳ ଥିବାବେଳେ ଦେହରେ ଜ୍ୱାଳା, ଫୁଲିଯିବା, ଓ ଫାପିଯିବା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଦୁଃଖ ଜଳସ୍ଥଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ନେଇଯାଏ, ଏଠାରେ କ୍ଷୋଭ କରିବା ଅବ୍ୟର୍ଥ; ଉଦର ବିନ୍ଦୁ ଏକ ଜାଲି ଭିତରେ ଜାଣିବା ପରି ଶବ୍ଦ କରେ। ନାବି ଅଟକିଯିବା, ଚାପ ଦେଇ ନାବି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ, କମର, ନାବି, ମୁଖ, ଶୋଠରେ ବ୍ୟଥା ଦେଖାଯାଏ। ବାୟୁ ଶବ୍ଦ ସହିତ ବାହାରିଯିବା, ଅଳ୍ପ ପରିସ୍ରାବ, ଅତି ଚାହିଦା ନଥିବା, ମୁଖ ରସହୀନ ହୋଇଯିବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉଦର ରୋଗରେ ହାତ, ପା, ମୁହଁ, ଉଦର ଫୁଲିଯିବା; କଟି, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଉଦର, କମର, ପିଠ, ଯୋଡ଼ରେ ବ୍ୟଥା ଆସିଯିବା। ଶୁଷ୍କ କାଶ, ଦେହ ଦୁଃଖ, ତଳ ଭାଗରେ ଭାର, ଅପବିତ୍ରତା ସଂଚୟ, ଚର୍ମ କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ହୋଇଯିବା, ମୁଖ ରସହୀନ ହୋଇଯିବା। ଉଦର ଫାଟି ଯିବାରେ ଶିରା ନୀଳ-କଳା ହୋଇ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ଉଦର ଫାପିଯିବାରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ହୁଏ। ଏଠାରେ ବାୟୁ ଦେହରେ ଦୁଃଖ ଓ ଶବ୍ଦ କରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚଳାଏ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉଦର ରୋଗରେ ଜ୍ୱର, ଅଚେତନ, ଜ୍ୱାଳା, ମୁଖରେ କଡ଼ା ରସ ଆସିଯିବା। ମୂର୍ଛା, ଦ୍ୱିଗ୍ଧା, ତ୍ୱକ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗ ହଳଦି ହୋଇଯିବା; ଶିରା ହଳଦି କିମ୍ବା ତାମ୍ରୀ, ଘମ, ତାପ, ଜ୍ୱାଳା। ଧୁଆଁ ପରି ଦେଖାଯିବା, ନରମ ଛୁଉଯିବା, ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟ ହୋଇଯିବା; କଫ ଦ୍ୱାରା ଉଦର ରୋଗରେ ଭାର, ଘମ, ଫୁଲିଯିବା। ନିଦ୍ରା, ଅସୁବିଧା, ଚାହିଦା ହରାଇଯିବା, ଶ୍ୱାସ କମିଯିବା, କାଶ, ଚର୍ମ ଫିକା ହୋଇଯିବା; ଉଦର ଧୁଆଁ ପରି, ତେଲିଆ, ଧଳା ଓ କଳା ଶିରା ଦେଖାଯାଏ। ଅତି ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ଉଦର ଅତି କଠିନ, ଶୀତ ଛୁଉଯିବା, ଭାର, ଦୃଢ଼; ତିନି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୋଇ ଅପବିତ୍ରତା ଦେହରେ ଶୋଷିଯିବା। ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତା, ରକ୍ତ ସହିତ ମିଶି ଉଦରରେ ଯାଇ ଶୋଷ, ମୂର୍ଛା, ଦ୍ୱିଗ୍ଧା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଉଦର ରୋଗ ଶୀଘ୍ର ପକ୍ୱ ହୋଇ ଅତି କଠିନ ହୁଏ; ଏହା ଶୀତ ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଅତି ଖାଇବା, ଅତି ଉତ୍ତେଜନା, ଅଯଥା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ, ଅଯଥା ପାନୀୟ, ବମି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରୋଗର ଦୁଃଖ—ଏହି କାରଣରୁ ଉଦର ରୋଗ ଆସିଥାଏ। ଉଦରର ବାମ ଦିଗରେ ଥିବା ପ୍ଲୀହା ରକ୍ତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେହ ରସ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ ତା ଅଂଶରୁ ଉପରେ ଉଠିଯିବା, ଦୁଃଖ ଦେଇଯିବା, ପ୍ଲୀହା ପାଥର ପରି କଠିନ ଓ ଦୃଢ଼ ହୋଇ କୁମିର ପିଠ ପରି ଉଠିଯିବା, ଦେହରେ ଅନ୍ୟ ଅଂଗରେ ଫେଲିଯିବା। ଏହା ସହିତ ଶ୍ୱାସ କମିଯିବା, କାଶ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ମୁଖ ମନ୍ଦ ରସ, ଫାପିଯିବା, ଜ୍ୱର, ଫିକା ଚର୍ମ, ମୂର୍ଛା, ବମି, ଜ୍ୱାଳା, ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ଲୀହା ଲାଲ କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ନୀଳ ଓ ହଳଦି ଲାଗିଥାଏ; ବାୟୁ ଉପରକୁ ଚଳିବା, ବମି, ମୂର୍ଛା, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। ଭାର, ଚାହିଦା ହରାଇଯିବା, କଠିନତା, ଅଟକିଯିବା, ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ଲୀହା ବାମ ଦିଗରୁ ଡାହାଣକୁ ଯାଇପାରେ। ଯେତେବେଳେ ଯକୃତ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ଓ ମଲ ସଦା ପ୍ରସ୍ଥାନ ଅଟକିଯିବା, ଦେଖିବାକୁ ଦୁଃଖ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଉପରକୁ ଚଳିଯିବା। ଉଦରରେ ଅପାନ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ ମଲ, ପିତ୍ତ, କଫକୁ ବାନ୍ଧି ଦେଇ ଜ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଥା ଦେଖାଯାଏ। କାଶ, ଶ୍ୱାସ କମିଯିବା, ଛାତି ଦୁଃଖ, ମୁଣ୍ଡ ଦୁଃଖ, ନାବି ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ଦୁଃଖ, ମଲ ଅଟକିଯିବା, ଚାହିଦା ହରାଇଯିବା, ବମି—ଏହି ଉଦର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଉଦର ଦୃଢ଼, ନୀଳ ଓ ଲାଲ ଶିରାରେ ଆବୃତ ହୋଇଯିବା; ନାବିର ଉପରେ ଗାଯ ଲାଗିଥିବା ଗାଯ ପରି ଆକୃତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଉଦର ଅସ୍ଥି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ବାହ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭେଦିଯିବାରେ ଯକୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗ କ୍ଷୟ ହୋଇଯିବା, ଏହି ଫାଟରୁ ରସ ଚଳିଯିବା। ମୁଖରେ କଠିନତା କିମ୍ବା ଜ୍ୱାଳା ଦେଖିଲେ ମଲ ଅଳ୍ପ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଶ୍ଳେଷ୍ମା, ହଳଦି ଓ ରକ୍ତ ମିଶି ହୋଇଯିବା। ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ମିଶି ଉଦର ଭରିଯିବା, ତଳ ଭାଗରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ଶୀଘ୍ର ଜଳୀୟ ଗୁଣ ନେଇଯିବା। ତିନି ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିଯିବା, ଶ୍ୱାସ କମିଯିବା, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଭ୍ରମ ଦେଖିଲେ ଏହାକୁ ‘ଭିଦ୍ନ ଉଦର’ କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ ‘ପ୍ରସ୍ରବଣ’ କୁହନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତେଲିଆ ଖାଦ୍ୟ ପରେ ଅପଥ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ଅତି ଜଳ ପିଅନ୍ତି, ଦୁର୍ବଳ ଜବଳନାଗ୍ନି, କ୍ଷୀଣ ଓ ଅତି କ୍ଷୀଣ—ଏମାନଙ୍କୁ ଉଦର ରୋଗ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।