ଧୀର ଧ୍ୱନିରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ କହିଲେ—ଗର୍ଭାଶୟରେ ଯେତେବେଳେ ଶୁଷ୍କତା ଆସେ, ଯୌନାଙ୍ଗ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ଓ ମହିଳାଙ୍କ ମନରେ ବିକ୍ଷୋଭ, ଅପାନ୍ତି, ଦୁଧ ପ୍ରକଟ ହେବା, ଓ ଅତିଚେଷ୍ଟା ଆସିଥାଏ, ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଶନେଇ ଶନେଇ, ବାୟୁ ଏବଂ ପିତ୍ତର ମିଶ୍ରଣରେ ଗର୍ଭାଶୟ ଭିତରେ ଟ୍ୟୁମର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଜନିତ ଗଠା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାରେ ଗର୍ଭାଶୟରେ ଓ ରକ୍ତନାଳୀରେ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା, ଯୌନ ପଥରୁ ସ୍ରାବ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଜ୍ୱଳନ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। କେବେ କେବେ ଏହି ଗଠା ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମୟକ୍ରମେ ଏହା ପକେଇ ଫୋଡା ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ଫୋଡା ଦୁଷ୍ଟ ରକ୍ତରୁ ତିବ୍ର ଗତିରେ ପକେ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଜ୍ୱଳନ ଓ ନାଶ ଦେଇଥାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଫୋଡା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଗଠା ଯଦି ଗଭୀର ଅଞ୍ଚଳରେ ଥାଏ, ତେଣୁ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଜ୍ୱଳନ, ପ୍ଳୀହାରେ ବେଦନା, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶକ୍ତିହାନି ହୁଏ; କିମ୍ବା ଅସାମାନ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ଜାଗେ। ଯଦି ଏହା ପେଟର ବାହ୍ୟ ଦିଗରେ ଥାଏ, ବେଶି ବେଦନା ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଚର୍ମର ରଙ୍ଗ ବଦଳ, କଫ, କିମ୍ବା ବାହ୍ୟ ଫୁଲା ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ପେଟ ତିବ୍ର ଚାପ ଓ ବେଶି ବେଦନାରେ ବହୁତ ଫୁଲିଯାଏ, ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ବାୟୁ ଅଟକିଯାଏ, ଏହାକୁ ଟିମ୍ପାନାଇଟିସ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଗଠା କେବେ କେବେ ଧନର ଥଳା ପରି, ଗଠିତ କିମ୍ବା ମୁସଳ ପରି ଉଠିଥାଏ; ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ଏହାକୁ ମୁସଳାକାର ଗଠା କୁହାଯାଏ। ଯଦି ଏହା ମଲାଶୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେଣୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ତିବ୍ର ବେଦନା, ବଂଧ, ଅପଚୟ, ଖାଇବା ପୂର୍ବରୁ ଉପେକ୍ଷା, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆନ୍ତ୍ରର ଗର୍ଗରା ଶବ୍ଦ ହୁଏ। ଧନର ଥଳା ପରି ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ—ଏହି ସମସ୍ତ ଆସନ୍ନ ଗଠାର ଲକ୍ଷଣ। ଏଠାରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, "ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଏବେ ମୁଁ ପେଟ ରୋଗର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ସମସ୍ତ ରୋଗ ଜରା ଅଗ୍ନି କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପେଟ ରୋଗ ବିଶେଷ ଭାବେ ଏହି କାରଣରେ ହୁଏ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ରୋଗ ମଳ ଜମା ହେବାରୁ ହୁଏ; ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧଃ ବାୟୁ ଅଟକିଯାଏ ଏବଂ ଅସାମାନ୍ୟ ଭାବରେ ଚଳନ କରେ। ଏହା ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନକୁ ବିଗାଡ଼ି ମାଂସପେଶୀର ସନ୍ଧିରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ପେଟ ଓ ଉଦର ଫୁଲିଯାଏ, ଏହି ରୋଗ ଅଷ୍ଟଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ବିଭିନ୍ନ ଦୋଷ, ପ୍ଳୀହା, ବଗ୍ନ, କିମ୍ବା ଘାଉର ତରଳ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ମୁଖ ଓ ଓଠ ଶୁଷ୍କ ଓ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଗ ଫୁଲିଯାଏ। ଏମିତି ଲୋକ ଚଳନ, ଶକ୍ତି, ଓ ଭୋକ ହରାଇଦିଅନ୍ତି, ପେଟ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲିଯାଏ, ଦେହ ଭୂତ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ—ଏହି ହେଉଛି ଚିହ୍ନ। ଭୋକ ହାରାଇଯିବା, ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରତି ଅନୁରାଗ ନ ରହିବା ଓ ଜ୍ୱଳନ ହେବା, ଏବଂ ହଜିବା ଓ ଅହଜିବା ଖାଦ୍ୟ ବିଚାର କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ନ ଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ଦେହର ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ, ଶ୍ୱାସ ଛୋଟ ହେଉଛି, କମ୍ କାମ କରାଯାଏ; ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ଅପସାରିତ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୟ ଆସେ। ପେଟ ଓ ସନ୍ଧିରେ ସଦା ବେଦନା ଥାଏ, ହଲୁକ ଖାଦ୍ୟ ଖେଲେ ମଧ୍ୟ; ଉଦର ରୋଗରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ କରେ। ଅଳସ୍ୟ, ଅନିଚ୍ଛା, ଅନିର୍ଭର ଘୁମ୍ ଆସେ, ଅଳ୍ପ ମଳ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଅଗ୍ନି; ଜ୍ୱଳନ, ସ୍ୱେଲିଂ, ଓ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ବିଶେଷ ଭାବେ ଜଳ ଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଜଳାଞ୍ଚଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଥାଏ, ଏଠାରେ ଶୋକ କରିବା ଅର୍ଥହୀନ; ପେଟ ଜାଲି ଝାଲି ନାଳୀ ମାନେ ଜାଲି ଜାଲି ଶବ୍ଦ କରେ। ନାଭି ଅଟକିଯାଏ ଓ ଚାପ ଦେଇ ନାଶ ହୁଏ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ, କଟି, ନାଭି, ଗୁଦ, ଓ ବଗ୍ନରେ ବେଦନା ହୁଏ। ବାୟୁ ଶବ୍ଦ ସହିତ ବାହାରେ ଓ ଅଳ୍ପ ମୁତ୍ର ହୁଏ; ଅତିଚେଷ୍ଟା ନ ଥାଏ, ମୁଖର ରସ ହରାଏ। ବାୟୁ ଜନିତ ଉଦର ରୋଗରେ ହାତ, ପା, ମୁହଁ, ଓ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ; ବେଦନା ବଗ୍ନ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ପେଟ, କଟି, ପୃଷ୍ଠ, ସନ୍ଧିରେ ହୁଏ। ଶୁଷ୍କ କଫ, ଦେହବେଦନା, ତଳ ଭାଗର ଭାର, ମଳ ଜମା; ଚର୍ମ କଳା କିମ୍ବା ରକ୍ତିମ ହୁଏ, ମୁଖର ରସ ହରାଏ। ପେଟ ଫାଟି ବେଦନା ଦେଲେ ନାଳୀ କଳା-ନୀଳ ହୋଇ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ଫୁଲିଲେ ପେଟ ଅଜଗର ଶବ୍ଦ କରେ। ଏଠି ବାୟୁ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ବେଦନା ଓ ଶବ୍ଦ କରେ; ପିତ୍ତ ଜନିତ ଉଦର ରୋଗରେ ଜ୍ୱର, ମୂର୍ଛା, ଜ୍ୱଳନ, ଓ ମୁଖର କଟୁତା ହୁଏ। ଚକ୍କର, ଦିଆରିଆ, ଚର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଗ ହଳଦିଆ ହୁଏ; ନାଳୀ ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ସ୍ୱେତା ଓ ତାପ ଦେଖାଯାଏ, ଲୋକ ଜ୍ୱଳନ ଅନୁଭବ କରେ। ଧୂମ୍ର ରୂପ, ସ୍ପର୍ଶକୁ କୋମଳ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟ ହୁଏ; କଫ ଜନିତ ଉଦର ରୋଗରେ ଭାର, ସ୍ୱେତା, ଓ ସ୍ୱେଲିଂ ହୁଏ। ଘୁମ୍, ଅସ୍ୱସ୍ଥତା, ଭୋକ ହାନି, ଶ୍ୱାସକ୍ଷୁଦ୍ରତା, କଫ, ଚର୍ମ ଫିକା ହୁଏ; ପେଟ ଧୂସର, ତେଲାମାନା, ଓ ଶ୍ୱେତ-କଳା ନାଳୀ ଦେଖାଯାଏ। ଅତି ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧିରେ ଏହା କଠିନ, ଶୀତଳ, ଭାରୀ ଓ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ଏହା ତିନି ଦୋଷକୁ ବିକୃତ କରେ, ଏବଂ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମଳ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଦୂଷିତ ମଳ ଏବଂ ରକ୍ତ ମିଶି ପେଟକୁ ପହଞ୍ଚି ପରିଣତି ହୁଏ, ଦେହ କ୍ଷୟ, ମୂର୍ଛା ଓ ଚକ୍କର ଦେଉଥାଏ। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଉଦର ରୋଗ ଶୀଘ୍ର ପକେ ଓ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ; ବିଶେଷ ଭାବେ ଏହା ଶୀତ ଓ ବାୟୁ ଲାଗିଲେ ବଢ଼ିଯାଏ। ଅତି ଭୋଜନ, ଚଞ୍ଚଳତା, ଅଯୋଗ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ, ଅନୁଚିତ ପାନୀୟ, ବାମ୍ହନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରୋଗର କ୍ଲେଶରୁ— ପ୍ଳୀହା, ଯାହା ବାମ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ, ତାହା ତାହାର ସ୍ଥାନରୁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ରକ୍ତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଧାତୁ ବଢ଼ିଲେ ଏହା ବେଦନା ଦେଉଥାଏ। ଏହା ପାଥର ପରି କଠିନ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼, କୁମ୍ଭପୃଷ୍ଠ ପରି ଉଠିଯାଏ; ଶନେଇ ଶନେଇ ପେଟରେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ। ଏହା ସହିତ ଶ୍ୱାସକ୍ଷୁଦ୍ରତା, କଫ, ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣା, ମୁଖର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଫୁଲା, ଜ୍ୱର, ଫିକା, ମୂର୍ଛା, ବାନ୍ତି, ଜ୍ୱଳନ, ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ହୁଏ।