ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଭଗବାନ୍ ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ କୁହିଲେ—“ଶୁଣ, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଗୁଲ୍ମ ଓ ଉଦର ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ ଓ କାରଣ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହି ‘ଗୁଲ୍ମ’ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏହା ମୁତ୍ରାଶୟ, ନାଭି, ହୃଦୟ କିମ୍ବା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ହୁଏ। ବାୟୁ ଦୋଷରେ ଏହା ହେଲେ ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଜ୍ୱର, ପ୍ଳୀହା ଓ ଆନ୍ତ୍ରର ଅସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ। ଏହି ଗୁଲ୍ମ ହେଲେ ସୁଇର ଦରକାର ବେଦନା, ମଳ ତ୍ୟାଗର ଅସୁବିଧା, ମୁତ୍ର କଷ୍ଟ, ଅଙ୍ଗ, ମୁହଁ ଓ ପାଦ ଫୁଲିଯିବା, ଓ ଜଠରାଗ୍ନି ହ୍ରାସ ଦେଖାଯାଏ। ବାୟୁ ଦୋଷ ବଢିଲେ ଚର୍ମ ଶୁଷ୍କ ଓ କଳା ହୋଇଯାଏ, ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ। ଗୁଲ୍ମ ଏପରି ଥରଥର କମ୍ପିଥାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ ପିପିଲିକା ଢାକିଥିବା ପରି ଲାଗେ। ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ଦେହ ଜଳିଯାଏ, ତୀକ୍ତତା, ମୂର୍ଛା, ଦିଆରିଆ, ଘମ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଦେହରେ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ଆସେ, ଫୁଲିଯିବା ଓ ଗଠି ହୁଏ, କଫ କେବେ କମିଯାଏ କିମ୍ବା ବଢିଯାଏ, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଜଳାଇଦିଏ। କଫ ଦୋଷରେ ଦେହ ଭାରି ଲାଗେ, ରୁଚି ହ୍ରାସ, ଶରୀର ତଳକୁ ଡୁବିଯିବା ଅନୁଭୂତି, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଜ୍ୱର, ନାକ ଧାରା, ଅଳସ୍ୟ, ବାନ୍ତି ଓ ଚର୍ମ ରଙ୍ଗ ଫିକା କିମ୍ବା କଳା ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଗଠି ଗଭୀର, କଠିନ ଓ ଭାରି ଥାଏ, ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁ ପରି ଲାଗେ। ଯେଉଁ ଗଠି ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହି ଚଳାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମହାଭୟଙ୍କର ମନାଯାଏ। ଯେଉଁ ଗଠି ଦୁଇ ଦୋଷ କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ, ତୀବ୍ର ଜ୍ୱଳନା, ଶୀଘ୍ର ପକେ, ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଉଚ୍ଚ ଓ ଘନ ହୁଏ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶେଷ ରକ୍ତ ଗଠି ଅଛି, ଯାହା କେବଳ ମହିଳାମାନେ ପାଆନ୍ତି, ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁମାନେ ଋତୁସ୍ରାବ ସମୟରେ ବେଦନା କିମ୍ବା ଗର୍ଭାଶୟ ରୋଗରେ ଭୁଗୁଛନ୍ତି। ଯଦି କୌଣସି ମହିଳା ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଋତୁକାଳରେ ସମ୍ଭୋଗ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କର ଶରୀରର ବାୟୁ ମାସିକ ଋତୁକୁ ଅଟକିଦିଏ, ଯାହା ପ୍ରତିମାସ ଗର୍ଭାଶୟରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଆସେ। ଏହାର ଫଳରେ ଗର୍ଭାଶୟ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, ଯୋନି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ବାନ୍ତି, ଅପରିମିତ ଇଚ୍ଛା, ଦୁଧ ଆସିବା ଓ କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର ଦେଖାଯାଏ। ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଯେ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ମିଶି ଗର୍ଭାଶୟରେ ସଞ୍ଚିତ ହେବାରୁ, ଏହିପରି ଗଠି ତିଆରି ହୁଏ। ତେଣୁ ଗର୍ଭାଶୟ ଓ ରକ୍ତନାଳୀରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଯୋନିରୁ ପ୍ରସ୍ରବଣ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଓ ଅତି ଜ୍ୱଳନା ଦେଖାଯାଏ। କେବେ କେବେ ଏହି ଗଠି ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସବୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ସମ୍ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଗଠିରୁ, ଏବଂ ଏହା ପକିଲେ ଅନ୍ତରେ ଫୋଡା ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଫୋଡା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୀଘ୍ର ପକିଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଅଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ଫୋଡା ତୀବ୍ର ଜ୍ୱଳନା ଓ ଧ୍ୱଂସ ଦିଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ଅର୍ଶ’ କୁହାଯାଏ। ଯଦି ଗଠି ଗଭୀର ଭିତରେ ରହିଥାଏ, ତେବେ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଜ୍ୱଳନା, ପ୍ଳୀହାରେ ବେଦନା, ଜଠରାଗ୍ନି ଓ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, କିମ୍ବା ଅସାମାନ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ଦେଖାଯାଏ। ବାହ୍ୟ ପାଟରେ ଥିଲେ ବେଶି ବେଦନା ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଚର୍ମର ରଙ୍ଗ ବଦଳାଯାଏ, କଫ ଓ ଫୁଲିଯିବା ଦେଖାଯାଏ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାନ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିତ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ବାୟୁ ଅଟକି ରହିଲେ ଏହାକୁ ‘ଅନ୍ତର୍ବାତ’ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଗଠି କେବେ କେବେ ଧନର ଥଳି, କେବେ ଗଠିଗୁଡିକ କିମ୍ବା ମୁସଳ ପରି ଉଠିଥାଏ। ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ଏହାକୁ ‘ମୁସଳାକାର ଗଠି’ କୁହାଯାଏ। ଯଦି ଏହା ଗୁଦ ରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଅପସ୍ମାର, ମଳବନ୍ଧ, ତୃପ୍ତି ନ ହୋଇବା, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆନ୍ତ୍ର ଗର୍ଗର ଶବ୍ଦ ଦେଖାଯାଏ। ଧନ ଥଳି ପରି ଫୁଲିଯିବା, ଜଠରାଗ୍ନି ହ୍ରାସ—ଏହି ସବୁ ଗଠି ଆସିବାର ଚିହ୍ନ। ଏହିପରି ଉଦର ରୋଗର କାରଣ ଓ ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଏବେ ମୁଁ କହିବି। ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ—“ସୁଶ୍ରୁତ, ଭଲଭାବେ ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ରୋଗ ଅଗ୍ନି ଦୂର୍ବଳ ହେଲେ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଉଦର ରୋଗ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଅଗ୍ନି ଦୂର୍ବଳତାରୁ ହୁଏ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ମଳ ଜମି ହେଉଛି, ଉପର ବାୟୁ ଓ ତଳ ବାୟୁ ଅଟକି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ବାୟୁ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନକୁ ଦୂଷିତ କରି, ମାଂସ ଯୋଗକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପେଟ ଓ ଉଦର ଫୁଲିଯାଏ। ଏମିତି ଏହି ରୋଗ ଆଠ ପ୍ରକାରରେ ଦେଖାଯାଏ। କେବେ କେବେ ଏହି ଦୋଷ ଏକା ଏକା କିମ୍ବା ମିଶି ଥାଏ, ପ୍ଳୀହା, ଗୁହ୍ୟ ଅଂଶ କିମ୍ବା ଘାଓର ରସ ମିଶି ଦେହ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, ମୁହଁ ଓ ଓଷ୍ଠ ଶୁଷ୍କ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଓ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ। ଏମିତି ଲୋକମାନେ ଚଳାଚଳ, ଶକ୍ତି ଓ ଭକ୍ତି ହରାଇ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ପେଟ ବାୟୁରେ ଫୁଲିଯାଏ, ଦେଖିବାକୁ ଭୂତ ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ଏହି ରୋଗରେ ଭୋକ ହ୍ରାସ, ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟରେ ଅନିଚ୍ଛା, ତୀବ୍ର ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ; ଜେଉଁମାନେ ପଚିଥିବା ଓ ଅପଚିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅପଥ୍ୟ ଖାଇନ୍ତି। ଦେହର ଶକ୍ତି କମିଯାଏ, ଶ୍ୱାସ ହ୍ରାସ, କ୍ରିୟା କମ୍ପ, ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୁ ବିମୁଖ ହୋଇଯାଏ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୟ ଦେଖାଯାଏ। ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ସନ୍ଧିରେ ସାବଧାନ ଯେଉଁଠି ହଉଥିବା ବେଦନା, ହଳୁକ ଖାଦ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ; ବୟସ ଓ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ। ଅଳସ୍ୟ, ଅସ୍ଥିରତା, ଅନିୟମିତ ଘୁମ, ଅଳ୍ପ ଅପସ୍ଥାପନ, ଦୂର୍ବଳ ଅଗ୍ନି, ତୀବ୍ର ଜ୍ୱଳନା ଓ ଫୁଲିଯିବା, ବିଶେଷ କରି ଜଳ ଥିଲେ ଦେଖାଯାଏ। ଜଳ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ଏଠାରେ କାନ୍ଦିବା ଅର୍ଥହୀନ; ପେଟ ଶିରା ଝାଲି ପରି ଅନେକ ଶବ୍ଦ କରିଥାଏ। ନାଭି ଅଟକିଯିବା, ଚାପ ଦେଇ ଧ୍ୱଂସ ହେବା, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ, କଟି, ନାଭି, ଗୁଦ, ଗୁହ୍ୟ ଅଂଶରେ ବେଦନା ହୁଏ। ବାୟୁ ଶବ୍ଦ ସହିତ ବାହାରିଯାଏ, ଅଳ୍ପ ମୁତ୍ର ହୁଏ, ଅଧିକ ଇଚ୍ଛା ନଥାଏ, ଓ ମୁହଁ ରୁଚିହୀନ ହୁଏ। ବାୟୁ ଦୋଷରେ ହାତ, ପା, ମୁହଁ ଓ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ; ଗୁହ୍ୟ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଉଦର, କଟି, ପୃଷ୍ଠ, ସନ୍ଧିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।