ମହାମୁନିଗଣ ରୋଗ ଓ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଏକ ଗଭୀର ବିବରଣା ଦେଇଛନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ରକ୍ତ ହେତୁ, କୁମାରୀ ଜନନୀମାନଙ୍କର ଛାତିରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଅନ୍ୟ ମହିଳାମାନଙ୍କର ଚର୍ମରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ତାଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇଯାଏ କିମ୍ବା ତାହାର ଗତି ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଲିଙ୍ଗମୂଳରେ ଫୁଲା ହେବାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଫୁଲା ଶୁକ୍ରକୋଷ ଓ କଟି ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚି ଶୁକ୍ରକୋଷ ଭଳି ଅତ୍ୟଧିକ ଫୁଲା ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଫୁଲା ଚାପ ଦେଇ ଶୁକ୍ରକୋଷର ସିରା ଉତ୍ତଳ ହୋଇଯାଏ, ଏଠାରେ ଦୋଷ ଚର୍ବିରେ ସଂଗ୍ରହିତ ହୋଇ ଏହି ରୋଗ ସାତଟି ରୂପରେ ଫୁଲା ସହିତ ଦେଖାଯାଏ। ବାୟୁର କାରଣରେ ମୁତ୍ରମାର୍ଗର ଶେଷ ଭାଗରେ ଫୁଲା ହୋଇପାରେ, ଏହା ବାହାର କିମ୍ବା ଭିତରେ ଥାଇପାରେ। ଏହି ଫୁଲା ହାଲୁକା ଛୁଆଁରେ ଶୁଷ୍କ, ତିକ୍ତ ଓ ଜ୍ୱାଳା ଦେଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଫୁଲା ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପକ୍କ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଡୁମ୍ବି ଫଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏହାରେ ଜ୍ୱାଳା, ତାପ ଓ ପୁସ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଭାରୀ, ତେଲିଆ, ଖରା, ଶୁଷ୍କ, କଠିନ ଓ ଅଳ୍ପ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଫୁଲା କଳା ହୋଇ ଚର୍ମରେ ଚିତ୍ରା ଦେଖାଯାଏ, ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ, କଫ ଓ ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଫୁଲା ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୃଦୁ ଓ ପକ୍କ ତାଳ ଫଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତିଦିନ ମୁତ୍ର ରୋକି ରଖିଥାଏ, ତାଙ୍କର ମୁତ୍ର ଏଠାକୁ ଆସି ଲାଲସା ନଥିବା ଓ ଶାନ୍ତ ଧାରା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ଏଠିରେ ମୁତ୍ର ଦେବାରେ କଷ୍ଟ ହୁଏ, ଶୁକ୍ରକୋଷ ଓ ଶୁକ୍ରକୋଷ ଫୁଲିଯାଏ, ବାୟୁ ତିବ୍ର ହୋଇଯାଏ ଓ ଥଣ୍ଡା ପାଣିରେ ଡୁବିବାରେ ଏହି ଅସୁସ୍ଥତା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ପ୍ରବଳ ବାୟୁ, ମଳ ଓ ମୁତ୍ର ରୋକି ରଖିବା, ଅସମ ଅଙ୍ଗଚଳ ଚଳାଚଳ ଓ ଶରୀରର ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶରୀର ଭିତରେ ତିବ୍ର ଅସ୍ଥିରତା ଆସିଯାଏ। ଏହି ବାୟୁ ଅସମ୍ବଳିତ ହୋଇ ରକ୍ତକୁ ତଳକୁ ଚାଳିଯାଏ, ଏହି ସଂଯୁକ୍ତରେ ଗଠି ଭଳି ଫୁଲା ହୋଇଯାଏ। ଯଦି ଏହି ଅସୁସ୍ଥତା ଅନ୍ଦେଖା କରାଯାଏ, ତେବେ ଗଠି ବୃଦ୍ଧି, ଫୁଲା, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ୟକ୍ତି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଶରୀର ଭିତରେ ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ଏହି ଫୁଲା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଉପରେ ଚାଳିଯାଏ। ଏହି ବୃଦ୍ଧି ଅସାଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ବାୟୁ ବୃଦ୍ଧିର ରୂପ ରଖିଥାଏ— ଶୁଷ୍କ, କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଶିରା ମାନେ ଉଲୁ ଭଳି ଢାକି ରହିଥାଏ। ବାୟୁ ଅଠ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୋଷ ଏକାଠି ହୋଇଯାଏ; ଏବଂ ମହିଳାମାନଙ୍କର ରଜୋଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଠଟି ରୂପ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ୱର, ଅଚେତନ, ଡାୟାରିଆ, ବାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ଦୁଃଖିତ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଛି, ସେ ଥଣ୍ଡା ଓ ଭୁଖା ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଉପବାସ, ଜଳରେ ତେରିବା ଓ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ ଓ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଯଦି ତେଲ ଓ ଘମ କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧି ହରାଇଯାଏ କିମ୍ବା ହୋଇନଥାଏ, ଅଥବା ଅଙ୍ଗସ୍ପନ୍ଦନ ହୁଏ— ତାଙ୍କର ମଳ ଓ ମୁତ୍ର ବାୟୁରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ଅଲଗା ଅଲଗା କିମ୍ବା ଏକାଠି ରକ୍ତ ସହିତ ଶରୀରର ବାୟୁ ଚଳାପଥ ଅନୁସରି ଦେଖାଯାଏ। ବାୟୁ ଉପର ଓ ତଳ ଚ୍ୟାନେଲ ବ୍ଳକ୍ କରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ; ଗଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ତାପ ଓ ଫୁଲା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଅତି ଶୁଷ୍କତା, କଫ ଓ ମଳ ଅବରୋଧ, କିମ୍ବା ଚ୍ୟାନେଲ ବ୍ଳକ୍, ବାୟୁ ଉଦରରେ ଶରଣ ନେଇ ଶୁଷ୍କତା ଦ୍ୱାରା କଠିନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ବାୟୁ ନିଜ ଅସ୍ଥାନରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ହୋଇ ଦୋଷିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟର ଅସ୍ଥାନରେ ନିର୍ଭର କରି ଦୋଷିତ ହୁଏ; ଏହି ସମୟରେ କଫ ମଳ ସହିତ ଏକାଠି ହୋଇ ଗଠି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଗଠି 'ଗୁଲ୍ମ' ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ମୁତ୍ରାଶୟ, ନାଭି, ହୃଦୟ କିମ୍ବା ପାର୍ଶ୍ୱ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥାଏ; ଏହି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜ୍ୱର, ତଳବାୟୁ, ଆନ୍ତ୍ର ଓ ତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଶବ୍ଦ ହୁଏ। ସୁଇ ଭଳି ବେଦନା, ମଳ ହାରାଇଯିବା, ମୁତ୍ର ଦେବାରେ ଅସୁବିଧା, ଅଙ୍ଗ, ମୁହଁ, ପାଦ ଫୁଲିଯାଏ ଓ ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୋଇଯାଏ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚର୍ମ ଶୁଷ୍କ ଓ କଳା ହୋଇଯାଏ, ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଗଠି ଅନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ରୂପରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ। ଗଠି କିଟା ଭଳି ଚଳିଯାଏ ଓ ଫୁଲିଯାଏ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱାଳା, ତିକ୍ତତା, ଅଚେତନ, ଡାୟାରିଆ, ଘମ, ତିର୍ଷ୍ଣା ଓ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। ପୂରା ଶରୀରରେ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ, ଫୁଲା ଓ ଗଠି ଦେଖାଯାଏ; କଫ କମିଯାଏ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିଜ ଅସ୍ଥାନକୁ ଜ୍ୱାଳା ଦେଇଥାଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ଭାରୀପଣ, ରୁଚି ହ୍ରାସ, ବିମୋହ, ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜ୍ୱର, ନାକ ଅବରୋଧ, ଅଳସ୍ୟ, ବାନ୍ତି ଓ ଚର୍ମର ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଯାଏ। ଗଠି ଗଭୀର, କଠିନ ଓ ଭାରୀ, ଗର୍ଭର ଶିଶୁ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ନିଜ ଅସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଗଠି ଶରୀରରେ ଚଳିଯାଏ, ଏହି ଗଠି ଅସାଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଗଠି, କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଗଠି ତିବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜ୍ୱାଳା, ଶୀଘ୍ର ପକ୍କ ଓ ଭାରୀ ଓ ଉତ୍ତଳ ହୁଏ। ଏହି ରକ୍ତ-ଗଠି ଅସାଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ ଓ କେବଳ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ, ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ରଜସ୍ରାବ କାଳରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଗର୍ଭାଶୟ ରୋଗରେ ଭୋଗିଛନ୍ତି। ଯଦି କୃଧ୍ଧା ମହିଳା ରଜସ୍ରାବ କାଳରେ ସଂଗମ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କର ଶରୀରର ବାୟୁ ରଜସ୍ରାବକୁ ଅବରୋଧ କରେ, ଯାହା ପ୍ରତିମାସ ଗର୍ଭାଶୟରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ହୋଇଥାଏ।