ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଏକ ଦିନ ସୁଶୃତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୁଶୃତ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୁଳ୍ମ ରୋଗର କାରଣ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି। ଏହି ରୋଗ ଅପଚୟ ଖାଦ୍ୟ, ବେଶି ଗରମ, ଶୁଷ୍କ, କଠିନ କିମ୍ବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ତଦୁପରି, ଅସମ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇବା, ଅନୁଚିତ ଚଳନା, ଏବଂ ରକ୍ତର ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ମାଂସ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼ ଦୂଷିତ ହୋଇ ଗଭୀର ଭାବରେ ଉଦର ଅଞ୍ଚଳରେ ରୋଗ ହୁଏ। ଏହି ଭିତର ଓ ବାହ୍ୟ ଫୁଲାଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ଏହା କେବେ ଗୋଲାକାର କେବେ ଲମ୍ବାକାର ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଏହି ଗୁଳ୍ମ ରୋଗ ଦୋଷ ଓ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ, କଠିନ, ଗଠିତ ଓ ଅସ୍ରାବୀ ଭାବରେ ଘଟେ। ଭିତରେ ଏହି ରୋଗ ଗଭୀର ଓ ଭୟଙ୍କର ହୋଇ, ଦିନକୁ ଦିନ ଟ୍ୟୁମର ଭଳି ବଢ଼ିଯାଏ, କେବେ କେବେ ଜଳା ମାଛି ଭଳି ପ୍ରବାହ ହୁଏ, ଓ ଜଠରାଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ କରେ। ନାଭି, ମୁତ୍ରାଶୟ, ଯକୃତ, ପ୍ଳୀହା, ହୃଦୟ, ଉଦର ଓ ବୃକ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ଗୁଳ୍ମ ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ହୃଦୟରେ ହୁଏ, ତେବେ ସେଠି ଅତ୍ୟଧିକ କମ୍ପନ ଓ ବେଦନା ହୁଏ। ଏହି ଫୁଲା ଅଞ୍ଚଳ ଗାଢ଼ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ମୁଣ୍ଡ, ଅସମ ଆକୃତି, ଅଚେତନତା, ଭ୍ରମ, ଫୁଲିଯିବା, ତ୍ରାସ, ଚୁଇଁ ଚୁଇଁ ଅନୁଭୂତି, ଓ ଧ୍ୱନି ନେଇ ଆସେ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଲାଲ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା କଳା ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସହିତ ଭ୍ରମ, ଜ୍ୱର, ଓ ଜ୍ୱଳନ ଥାଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୋଗ ହଳଦିଆ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଚୁଲୁକାଣି, ଓ ଧୀରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ। ଏହି ତିନୋଟି ଦୋଷ ମିଶିଗଲେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖ, କମ୍ପ, ଗାଢ଼ି, ଉବାସ, ଅଭିଲାଷା ହ୍ରାସ, ଭାରତା, ବିଳମ୍ବିତ ରୋଗ ଓ ଅପଚୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି ରୋଗ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ, ବାହ୍ୟ ଓ ଭିତର ଦୁଇ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ—କଳା ଚିହ୍ନ, କଳା ରଙ୍ଗ, ତୀବ୍ର ଜ୍ୱଳନ, ବେଦନା ଓ ଜ୍ୱର। ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ବାହ୍ୟ ରକ୍ତସ୍ରାବରେ ବି ଦେଖାଯାଏ, ବିଶେଷକରି ନାରୀମାନେ; ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ଆଘାତ ଓ ଏହା ସଦୃଶ କାରଣରୁ ମଧ୍ୟ ରୋଗ ହୁଏ। ଯଦି ଘାଉ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆସେ ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ରକ୍ତ ପିତ୍ତକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜଟିଳ ଗୁଳ୍ମ ହୁଏ। ଏହି ରୋଗ କେଉଁଠି ଘଟିଛି, ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ତାହାର ଜଟିଳତା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ନାଭି କିମ୍ବା ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଫୁଲା ହେଲେ ମୁତ୍ରବିସର୍ଜନର କଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। କ୍ଳୋମା ଅଞ୍ଚଳରେ ରୋଗ ହେଲେ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଅବରୋଧ, ପ୍ଳୀହା ରୋଗ, ଅତ୍ୟଧିକ ତୃଷ୍ଣା, ଓ କଣ୍ଠ ଅବରୋଧ ହୁଏ; ଶରୀର ଓ ହୃଦୟରେ ବେଦନା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଅଚେତନତା, ଚକ୍ଷୁ ପାଖରେ ଅନ୍ଧକାର, କାଶ, ହୃଦୟ ଧକ୍ଧକ, ଓ ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ଉଦରରେ ଦୋଷ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ଏହିପରି, ଜଂଘା ସଂଧି, ବୃକ୍କ, କଟି, ପୃଷ୍ଠ, ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ଗୁଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଦନା ଓ ବାୟୁ ଅବରୋଧ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କେଉଁଠି ଅପକ୍ୱ, ପକ୍ୱ କିମ୍ବା ସ୍ରାବୀ ଫୁଲା ଅଛି, ତାହା ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। କେତେକ ନାଭି ଦ୍ୱାରା ଉପରକୁ, କେତେକ ଗୁଦ ଦ୍ୱାରା ତଳକୁ ସ୍ରାବ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଗୁଳ୍ମ ଗୁଦ, ସ୍ତନ କିମ୍ବା ନାଭିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଦୋଷ ଭିଜିଯିବା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏବଂ ତିନୋଟି ଦୋଷ ମିଶିଲେ ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସେ। ଯଦି ନାଭି କିମ୍ବା ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଗୁଳ୍ମ ପକ୍ୱ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ଫୁଲା ଭିତରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ ଫାଟିଯାଇପାରେ; ଯଦି ଗୁଳ୍ମ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ ଜଟିଳତା ଆସିଯାଏ, ସ୍ରାବ ଭିତରେ ହୁଏ। ଏଠି ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀ ଓ ପାପୀମାନେ ଗୁଳ୍ମରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି; ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କଠିନ ଫୁଲା ହୋଇପାରେ। ସ୍ତନରେ ବେଦନା ରହିଲେ ବା ନ ଥିଲେ, ସେଠି ବାହ୍ୟ ଗୁଳ୍ମ ର ଚିହ୍ନ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଯେହেতୁ ନାରୀମାନଙ୍କର ରକ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତେଣୁ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଏହି ରୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ଦୁଷ୍ଟ କିମ୍ବା ତାହାର ଗତି ବିଘ୍ନିତ ହୁଏ, ପୁରୁଷଙ୍କ ପୁରୁଷେଣ୍ଡ୍ର ମୂଳରେ ଫୁଲା ହୁଏ; ଏହା ଶକ୍ରୋତ୍ର ଓ ବୃକ୍କ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶୁକ୍ରକୋଷ ଅତ୍ୟଧିକ ଫୁଲିଯାଏ। ଏହି ଫୁଲା ଶକ୍ରକୋଷ ଶିରାକୁ ବଢ଼ାଇଦିଏ, ଦୋଷ ଚର୍ବିରେ ଏକାଠି ହୋଇ ଏହି ରୋଗ ସାତ ପ୍ରକାରରେ ଫୁଲା ସହିତ ଦେଖାଯାଏ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମୂତ୍ରମାର୍ଗର ଶେଷ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଭିତରେ ଫୁଲା ହୋଇପାରେ; ଏହି ଫୁଲା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆକୁଳ, ଶୁଷ୍କ, କଠିନ ଓ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପକ୍ୱ ହେଲେ ଏହା ଡୁମୁର ଫଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଜ୍ୱଳନ, ତାପ ଓ ସ୍ରାବ ଥାଏ; କଫ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଭୟଙ୍କର, ଭାରି, ତେଲିଆ, ଚୁଲୁକାଣି, କଠିନ ଓ କମ୍ ବେଦନା ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଫୁଲା କଳା, ଚିହ୍ନା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ୍ତ, ଓ ବୃଦ୍ଧି ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; କଫ ଓ ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ଏହା ବଢ଼ିଯାଏ, ମୃଦୁ ଓ ପକ୍ୱ ତାଡ଼ ଫଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିୟମିତ ମୂତ୍ର ଦମନ କରନ୍ତି, ମୂତ୍ର ଏଠିକୁ ଚାଲିଯାଏ, ତେବେ ଲୋଭ ଓ ଧୈର୍ୟ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ମୂତ୍ର ସ୍ରୋତ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ତଳଭାଗରେ ମୂତ୍ରବିସର୍ଜନର କଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ଶକ୍ରକୋଷ ଓ ବୃକ୍କର ଫୁଲା, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଥଣ୍ଡା ପାଣିରେ ଡୁବିଲେ ଏହା ବଢ଼େ। ପାଖାନ୍ତି ଓ ମୂତ୍ର ଦମନ, ଅନିୟମିତ ଅଙ୍ଗଚଳା, ଓ ଶରୀର ଶକ୍ତି ହ୍ରାସରେ ଯେତେବେଳେ ଜୀବନ୍ଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି ଅନ୍ତରେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ— ତେବେ ବିକୃତ ବାୟୁ ରକ୍ତକୁ ତଳକୁ ଚାଳିଦିଏ; ତାହାପରେ ସଂଧିରେ ଗଠିତ ଫୁଲା ହୁଏ। ଯଦି ଏହାକୁ ଅନଦେଖା କରାଯାଏ, ତେବେ ଗଠି, ଫୁଲିଯିବା, ବେଦନା ଓ ଅନେକ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ; ଅତ୍ୟଧିକ ପୀଡିତ ହେଲେ, ଭିତରେ ଧ୍ୱନି ହୁଏ, ଏହା ଉପରକୁ ଚାଲିଯାଇ ମୁଣ୍ଡରେ ଫୁଲା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ରକ୍ତବୃଦ୍ଧି ଅସାଧ୍ୟ, ବାୟୁ ବୃଦ୍ଧି ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ: ଶୁଷ୍କ, କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଶିରା, ଉଲୁନ୍ତି ମେଘ ଭଳି ଆବୃତ୍ତ ଥାଏ।