ମସୂରିକା ରୋଗ ଲେଂଟିଲ୍ ଆକୃତିରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଲାଲ, ସାଧା, ଫୁଲିଥିବା ଫୋଡା ଓ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥିବା ରୋଗ। ପୁତ୍ରିଣୀ ନାମକ ଫୋଡା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ ଆଳି ଦାଣା ଆକୃତିରେ, ଏହା ମୁହଁ ଓ ଜିଭରେ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଘା ନେଇ ମଧ୍ୟ ଏହା ବଡ, ଛୋଟ କିମ୍ବା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ବିଦାରୀ ମୂଳ ଆକୃତିରେ ଗୋଲାକାର, ଶକ୍ତ ଓ ଫୋଡାର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ରୋଗକୁ ବିଦ୍ରଧିକା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ପୁତ୍ରିଣୀ ଓ ବିଦାରୀ ରୋଗ ତୀବ୍ର ଓ ଦୁଃସହ ହୁଏ, ଏହା ଅଧିକ ଚର୍ବି ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କରେ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଫୋଡାଗୁଡିକ ପିତ୍ତ ଓ ଅଳ୍ପ ଚର୍ବି ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କରେ ହୁଏ। ଏହି ଫୋଡାଗୁଡିକ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପରିଣାମରେ ଦେଖାଯାଏ, ଡାୟବେଟିସ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ଚର୍ବିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ରଙ୍ଗ ରେ ଅନ୍ତର ନଥିଲେ ଏହି ଫୋଡା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ହଳଦା କିମ୍ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗ, କିମ୍ବା ଡାୟବେଟିସର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ନ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏପରି ମୁତ୍ର ପ୍ରସ୍ରବ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ରକ୍ତପିତ୍ତ ରୋଗୀ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଘମ, ଦେହର ଗନ୍ଧ, ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଳତା, ନିଦ୍ରା, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶୟନ ଆକାଂକ୍ଷା, ହୃଦୟ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିଭ ଓ କାନରେ ଜ୍ୱଳନା, ଭାରି ଅନୁଭୂତି, ଚୁଲ ଓ ନଖର ବୃଦ୍ଧି। ଏହି ରୋଗୀ ଠଣ୍ଡାକୁ ଭଲପାନ୍ତି, ଗଳା ଓ ମୁଖ ଶୁଖା ଅନୁଭୂତି, ମୁଖରେ ମିଠା ରସ, ହାତ ଓ ପାରେ ଜ୍ୱଳନା ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଡାୟବେଟିସର ଆସନ୍ତା ଲକ୍ଷଣ, ଏବଂ ମୁତ୍ରକୁ ପିପିଳି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ। ଡାୟବେଟିସରେ ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣା, ମୁଖରେ ମିଠା ଓ ଚିପ୍ଚିପା ଭାବ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟାଧି ଦେଖାଯାଏ; କଫ ଦୋଷ ରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ ବାତ ଦୋଷ ରୁ ହୁଏ। କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଡାୟବେଟିସ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯୌନ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଡାୟବେଟିସ ପିତ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ହୁଏ; ଯଦି ଦୈବ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ନୁହେଁ, ଡାୟବେଟିସ ଚିକିତ୍ସାଯୋଗ୍ୟ। ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: "ଏବେ ମୁଁ ଫୋଡାର କାରଣ ଏବଂ ଗୁଲ୍ମ ରୋଗ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଶୁଶ୍ରୁତ, ତୁମେ ଶୁଣ। ଏହା ଅତି ପୁରୁଣା, ଅତି ତାତି, ଶୁଖିଲା, କଠିନ, ଜ୍ୱଳନା ଦେଉଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବିକୃତ ଶୟନ, ଅନୁଚିତ ଚଳାଚଳ, ଏବଂ ରକ୍ତ ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର ମାଂସ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼ ଉପରେ ଏହି ରୋଗ ହୁଏ, ଯାହା ଉଦରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।" ଏହି ସଫ୍ରିଂ ଫୋଡା, ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇଁ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିବା, ଗୋଲାକାର କିମ୍ବା ଲମ୍ବାକାର ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ରୋଗକୁ ଫୋଡା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଦୋଷ ଓ ରକ୍ତ ଏକାକି କିମ୍ବା ମିଶି ଏହି ରୋଗ ଉପଜାଇଥିବାରୁ ଏହା ଦେହର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଚଳାଯାଏ, ଶକ୍ତ, ଗାଠିଆ ଓ ପ୍ରସ୍ରବ ନ କରୁଥିବା ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଭିତରେ ଏହା ତୀବ୍ର ଓ ଗଭୀର ହୁଏ, ଅନ୍ତଃ ଫୋଡା ଗୁମ୍ଫା ପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏହା ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରସ୍ରବ କରେ ଓ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ଫୋଡା ନାଭି, ମୁତ୍ରାଶୟ, ଯକୃତ, ପ୍ଲୀହା, ହୃଦୟ, ଉଦର ଓ ଗୁଡାରେ ଦେଖାଯାଏ; ହୃଦୟରେ ଥିଲେ ସେଠାରେ କମ୍ପନ ଓ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ। ଏହି ଫୋଡା ଗାଢ଼ ଲାଲ ମୁଣ୍ଡ, ଅସମ ଉତ୍ପତି ଓ ଅସମାନ ଆକୃତି ନେଇ ଦେଖାଯାଏ, ଅବଚେତନା, ଭ୍ରମ, ଫୁଲିବା, ଚୁଇଁବା ଅନୁଭୂତି, ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧ୍ୱନି ଓ ରସ୍ରବ ଦେଖାଯାଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଲାଲ, ତାମ୍ର ଓ କଳା ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ଭ୍ରମ, ଜ୍ୱର ଓ ଜ୍ୱଳନା ସହିତ; ଏହା ହଠାତ୍ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶୀଘ୍ର ପକ୍କ ହୁଏ, କଫ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଫିକା ଓ ଖୁଜୁଲି ଦେଉଥିବା ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ତ୍ରିଦୋଷ ମିଶ୍ର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଅସ୍ୱସ୍ଥା, ଶୀତ, ଗାଠିଆ, ହାପିବା, ଭାରି ଅନୁଭୂତି, ଦେରିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସଠିକ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ରୋଗର ତୀବ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ମଳ, ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇଁ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ: କଳା ଫୋଡା, କଳା ରଙ୍ଗ, ତୀବ୍ର ଜ୍ୱଳନା, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଜ୍ୱର। ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ବାହାର ରକ୍ତପ୍ରସ୍ରବରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ବିଶେଷକରି ନାରୀମାନେ; ଅସ୍ତ୍ର ଆଘାତ ଓ ଏହିପରି କାରଣରୁ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ଉପଜାଇପାରେ। ଆଘାତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଫୋଡାରେ, ବାତ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ରକ୍ତ ପିତ୍ତକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ, ଏହି ଦୁଇଁ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଫୋଡା ଅନେକ ଜଟିଳତା ନେଇ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଫୋଡା ହୁଏ, ସେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷଣ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ନାଭି କିମ୍ବା ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଫୁଲିଲେ, ମୁତ୍ର ଚାଲିବାରେ ଅସୁବିଧା ହୁଏ। କ୍ଲୋମା ଅଂଗରେ ଫୋଡା ହୁଏ ଚାଳିବା ଓ ନିଶ୍ଵାସରେ ଅସୁବିଧା, ପ୍ଲୀହା ରୋଗ, ଅତି ତୃଷ୍ଣା, ଗଳା ଅଟକାଯାଏ, ଦେହରେ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ। ଅବସାନ, ଚକ୍ଷୁପୂର୍ବ ଅନ୍ଧକାର, କାଶ, ହୃଦୟ ଧଡ଼କା, ଉଦର ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବରେ ଜଂଘା ସଂଯୋଗ, ଗୁଡା, କଟି, ପୃଷ୍ଠ, ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା; ମୁଦ୍ରା ଓ ରକ୍ତ ଅଟକାଯାଏ, ତଳ ଅଂଶରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି ଅପକ୍ୱ, ପକ୍ୱ କିମ୍ବା ରସ୍ରବ ଫୋଡା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ; କିଛି ନାଭିରୁ ଉପରକୁ ପ୍ରସ୍ରବ କରେ, କିଛି ତଳ ଅଂଶରୁ ପ୍ରସ୍ରବ କରେ। ମୁଦ୍ରା, ଷଣ୍ଡା, କିମ୍ବା ନାଭିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଫୋଡା ଦୋଷ ଭିଜିବାରୁ ହୁଏ; ଦୋଷ ମିଶ୍ର ଉତ୍ତେଜନା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ଅନ୍ତର ହୁଏ। ଏହି ଫୋଡା ନାଭି କିମ୍ବା ମୁତ୍ରାଶୟରେ ପକ୍ୱ ହେଲେ, ଭିତର କିମ୍ବା ବାହାର ଦୁଇଁ ରୂପରେ ଫୁଟିପାରେ; ଫୋଡା ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ଜଟିଳତା ଆସିଲେ, ଭିତରେ ପକ୍ୱ ହୁଏ। ଏଠି ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀ ଓ ପାପୀମାନେ ଫୋଡାରେ ପୀଡିତ ହୁଏ; ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଏଠି ଶକ୍ତ ଫୁଲିବା ଦେଖାଯାଏ।