ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ପ୍ରମେହ ରୋଗ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ପିଶାବର ରଙ୍ଗ ଓ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହେଇଥାଏ—ଏହି ପିଶାବ କେବେ ସ୍ପଷ୍ଟ, ବହୁତ ଧଳା, ଢିଲା, ଗନ୍ଧହୀନ, ପାଣି ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଉଦକମେହ ରେ ପିଶାବ ପାଣିପରି, ଅଳ୍ପ କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ଚିପ୍ଚିପା ହୋଇଥାଏ। ଇକ୍ଷୁମେହ ରେ ପିଶାବ ଅତ୍ୟଧିକ ମିଠା ହୋଇଥାଏ, ଚିନିକାନ୍ଦ ରସ ପରି। ସାନ୍ଦ୍ରମେହ ରେ ପିଶାବ ଗାଢ଼ ଓ ବାସି ହୋଇଯାଏ; ସୁରାମେହ ରେ ପିଶାବ ତଳେ ଗାଢ଼ ଓ ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ରହିଥାଏ, ମଦ ପରି। ଶୁକ୍ରମେହ ରେ ରୋଗୀର ଦେହରେ କେବେ କେବେ କେଶ ଦଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏ; ପିଶାବ ଗାଢ଼ ଓ ଧଳା ମାଣ୍ଡା ପରି, ଶୁକ୍ର ସମାନ କିମ୍ବା ଶୁକ୍ର ମିଶିଥାଏ। ସିକତାମେହ ରେ ପିଶାବରେ ବାଲି ରେଖା ଦେଖାଯାଏ; ଶୀତମେହ ରେ ପିଶାବ ଅଧିକ, ମିଠା ଓ ବହୁତ ଢିଲା ହୋଇଥାଏ। ଶନୈର୍ମେହ ରେ ପିଶାବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନେଇ ଦେଖାଯାଏ; ଲାଳାମେହ ରେ ପିଶାବ ଚିପ୍ଚିପା ଓ ଲାଳା ରେଖା ମିଶିଥାଏ। କ୍ଷାରମେହ ରେ ପିଶାବ କ୍ଷାର ଜଳ ପରି ଗନ୍ଧ, ରଙ୍ଗ, ରୁଚି, ଛୁଆଁ ରହିଥାଏ; ନୀଳମେହ ରେ ପିଶାବ ନୀଳ, କାଳମେହ ରେ କଳମ ମାଣ୍ଡା ପରି କଳା ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରମେହ ରୋଗ ଦେହର ଗଠି, ମର୍ମସ୍ଥାନ ଓ ମାଂସପେଶୀ ଚ୍ୟାନେଲରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହାର କ୍ଷୁଦ୍ର ଦାଗ ଧାରା ଉପରେ ଉତ୍ତଳ, ମଧ୍ୟରେ ଅବସାନ, ଶୁଷ୍କ ଓ ବିନା ପୀଡା ରହିଥାଏ। ଶରାଭିକା ଦାଗ ଚାଉଳ ଥାଳି ପରି ଆକୃତି ରଖିଥାଏ; କଚ୍ଛପିକା ସଦା ଜଳିଥାଏ, ଚତୁର୍ବୋଧୀ ଏହାକୁ କଚ୍ଛପ ପରି ଦେଖନ୍ତି। ବଡ଼ ଓ ନୀଳ ଦାଗକୁ ବିନତା କୁହାଯାଏ; ଜ୍ୱାଳିନୀ ଚର୍ମରେ ଜଳିଥାଏ ଓ ଭୟଙ୍କର ପୀଡା ଦେଇଥାଏ। ମସୂରିକା ଲେଂଟିଲ ଆକୃତିର, ଲାଲ ଓ ଧଳା, ଫୁଟିଯାଉଥିବା ଫୋଡ଼ା ଓ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଏ। ପୁତ୍ରିଣୀ ଫୋଡ଼ା ସୋରିସ ଆକୃତିର, ଭୟଙ୍କର ପୀଡା ଓ ଜିଭା ରେ ଘା ଦେଇଥାଏ—ଏହା ବଡ଼, ଛୋଟ କିମ୍ବା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇପାରେ। ବିଦାରୀ ମୂଳ ପରି ଗୋଲା, ଏହା ଦୃଢ଼ ଓ ଫୋଡ଼ା ଗୁଣ ରଖିଥାଏ—ଏହାକୁ ଭିଦ୍ରାଧିକା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ପୁତ୍ରିଣୀ ଓ ବିଦାରୀ ଦୁଇଟି ରୋଗୀ ଦେହରେ ଅଧିକ ଚର୍ବି ଥିଲେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଦାଗଗୁଡିକୁ ପିତ୍ତ ଅଧିକ ଦେହରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଫୋଡ଼ାଗୁଡିକ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଯାଏ; ମଧୁମେହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚର୍ବି ଦୂଷିତ ହେଲେ ଏହି ଫୋଡ଼ା ହୋଇପାରେ। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନହେଲେ ଏହାକୁ ଲୋକ ଗୁଣା ନକରନ୍ତି; ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯିବା କିମ୍ବା ମଧୁମେହ ର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ନଥିଲେ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏପରି ପିଶାବ ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ ରକ୍ତପିତ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଘମ, ଦେହର ଗନ୍ଧ, ଅଙ୍ଗ ଢିଲା, ଅଳସ୍ୟ, ଖାଇବା ଓ ଘୁମ ଚାହିଁବା, ହୃଦୟ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିଭା ଓ କାନରେ ଜ୍ୱାଳା, ଦେହ ଭାରି ହେଉଥିବା, ଚୁଲ ଓ ନଖ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଯାଏ। ଠଣ୍ଡା ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ, ଗଳା ଓ ତାଳୁ ଶୁଷ୍କ ହେଉଥିବା, ମୁଁହେ ମିଠା ଲାଗିବା, ହାତ ଓ ପାରେ ଜ୍ୱାଳା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ମଧୁମେହ ଆସିବାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରେ; ପିଶାବ ପାଖରେ ପିପିଳି ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ। ମଧୁମେହରେ ତିବ୍ର ତିଆସ, ମୁଁହେ ମିଠା ଓ ଚିପ୍ଚିପା, ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ; ଦେହର ଭରିବା ଦ୍ୱାରା କଫରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦୋଷ ଶୋଷ ହେଲେ ବାତ ରୂପ ମଧୁମେହ ହୁଏ। କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ମଧୁମେହ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯେଉଁ ମଧୁମେହ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଯୌନ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ହୋଇଥାଏ; ଯଦି ଦୈବ ବଳ ଦ୍ୱାରା ନ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ମଧୁମେହ ଚିକିତ୍ସ୍ୟ ହୋଇପାରେ। ଏହିପରେ ଧନ୍ବନ୍ତରୀ କହିଲେ, "ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ମୁଁ ଏବେ ଫୋଡ଼ାର କାରଣ ବିବରଣ କରିବି, ଗୁଲ୍ମ ର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ଏହା ବାସି, ଅତି ତାତି, ଶୁଷ୍କ, କଠିନ ଓ ଜ୍ୱାଳା ଦେଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅସମ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇବା, ଅନୁଚିତ ଚଳନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରକ୍ତ ଦୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ମାଂସ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼ ପେଟରେ ରୋଗ ର ସ୍ଥାନ ହୋଇଯାଏ।" ଏହି ସ୍ଫୋଟ, ଭିତରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ, ଭୟଙ୍କର ପୀଡା ଓ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ଗୋଲା କିମ୍ବା ଲମ୍ବା ଆକୃତିର ଥାଏ, ଏହାକୁ ଫୋଡ଼ା ରୋଗ କୁହାଯାଏ। ଦୋଷ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଓ ରକ୍ତ ମିଶି ଏହା ଦେହର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ଚଳାଏ, ଦୃଢ଼, ଗାଠିଆ ଓ ତ୍ରୁଟିହୀନ ହୋଇଥାଏ। ଭିତରେ ଏହା ଭୟଙ୍କର ଓ ଗଭୀର, ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଫୋଡ଼ା ପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏହା ଏଣ୍ଡ ଫୋଡ଼ା ପରି ତ୍ରୁଟି ଦେଇଥାଏ ଓ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି କମିଯାଏ। ଏହା ନାଭି, ମୁତ୍ରାଶୟ, ଯକୃତ, ପ୍ଲୀହା, ହୃଦୟ, ପେଟ ଓ ମୁଣ୍ଡିରେ ହୋଇପାରେ; ହୃଦୟରେ ଥିଲେ ସେଠି ଭୟଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ଓ ବିଶେଷ ପୀଡା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଫୋଡ଼ାର ଶିର ଗାଢ଼ ଲାଲ ହୋଇଥାଏ, ଅସମ ଡିଏଁ ଓ ଅସମ ଆକୃତିର ଥାଏ; ଏହା ସ୍ୱାଭାବିକ ଚେତନା ହାରାଇ ଦେଏ, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ଫୁଲିଯିବା, ଚମରେ ଝିଣି ଭାବ ଓ ଶବ୍ଦ ଦେଖାଯାଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଲାଲ, ତାମ୍ରୀ, କିମ୍ବା କଳା ହୋଇଥାଏ; ଚେତନା ଭ୍ରମ, ଜ୍ୱର, ଜ୍ୱାଳା ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ହଠାତ୍ ଆରମ୍ଭ ଓ ତ୍ରୁଟି ଶୀଘ୍ର ହୋଇଯାଏ; କଫ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଫିକା ଓ ଖୁଜିଲା ହୋଇଥାଏ। ତିନି ଦୋଷ ମିଶି ଥିଲେ ଦେହରେ ଅସ୍ଥିରତା, ଠଣ୍ଡା, ଶିଥିଳତା, ହାଁପିବା, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଭାରି ଲାଗିବା, ଦେଖିବା ଦେଖିବାରେ ଅବାସ୍ଥା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତି କମିଯାଏ। ଏଠି ରୋଗ ତିବ୍ର ହେଲେ ଅସ୍ଥିର ପ୍ରସ୍ରାବ, ବାହାର ଓ ଭିତର ଲକ୍ଷଣ—କଳା ଦାଗ, କଳା ରଙ୍ଗ, ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱାଳା, ପୀଡା ଓ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ବାହାର ରକ୍ତସ୍ରାବରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ବିଶେଷ କରି ମହିଳାମାନେ; ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚୋଟ ଓ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖିଲେ ରୋଗ ହୋଇପାରେ। ଚୋଟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ରକ୍ତ ପିତ୍ତକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଥାଏ, ଏହା ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ, ଫୋଡ଼ା ଏବଂ ଅନେକ ଜଟିଳତା ଦେଖାଏ।