ପ୍ରାଚୀନ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ପ୍ରମେହ ନାମକ ରୋଗ ଜନିତ ବିଭିନ୍ନ ଜଟିଳତା ବିଷୟରେ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ—ଯେତେବେଳେ କଫ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମେହ ହୁଏ, ତେବେ ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ଲିଙ୍ଗରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଅଣ୍ଡକୋଷ ଫୁଲିଯିବା, ଏବଂ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। ପିତ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ଦେହରେ ଜଳନ, ତିର୍ଷ୍ଣା, ତିକ୍ତତା, ଅଚେତନତା ଓ ଦିଅରିଆ ହୁଏ। ବାୟୁ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ଦେହ ଅନୁଭବରେ ବିପରୀତତା, କମ୍ପନ, ହୃଦୟରେ ପିଡ଼ା ଓ ଅଶାନ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ଶୂଳ ଉତ୍ପାଦନ ହେବା ସହିତ ଦେହ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ କାଶ ହୁଏ, ଏବଂ ଶରାଭିକା, କଚ୍ଛପିକା, ଜ୍ୱାଲିନୀ, ଭିନତାଳଜୀ ନାମକ ଅନେକ ଅସୁସ୍ଥତା ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରମେହ ଅବହେଳା କଲେ ଦଶ ପ୍ରକାରର ପିଡିକା (ଫୋଡ଼ା) ହୁଏ—ମସୂରିକା, ସରଷପିକା, ପୁତ୍ରିଣୀ, ସବିଦାରିକା ଓ ଭିଦ୍ରଧି ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଖାଦ୍ୟରେ କଫ ଦୋଷ ମିଶ୍ରିତ ହେଲେ ଏହି ରୋଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ବିଶେଷକରି ମିଠା, ତିକ୍ତ, ଲୁଣ, ତେଲ, ଭାରି, ଲସ୍ୟ, ଏବଂ ଶୀତଳ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା। ନୂଆ ଧାନ୍ୟ, ମଦ୍ୟ, ଶାକର ତରକାରୀ, ମାଂସ, ଇଖୁ, ଗୁଡ଼, ଦୁଧ ଓ ଏହାର ଉତ୍ପାଦ, ଏବଂ ଅଧିକ ସମୟ ବସିବା ଓ ଶୁଅ ଏହାରୁ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ। ପ୍ରମେହ ଦ୍ୱାରା ଦୁଷିତ କଫ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ବସିଯାଏ, ଏବଂ ଦେହର ତରଳ, ପସିନା, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ ମାଂସକୁ ଦୁଷିତ କରିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ଅତି ହ୍ରାସ ପାଏ, ତେବେ କଫ ପ୍ରଥମେ ମୁତ୍ରରେ ଥାଏ, ପରେ ମୁତ୍ରାଶୟ ତନ୍ତୁକୁ ଦୁଷିତ କରି, ଶେଷରେ ବାୟୁ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏଭଳି ଭାବରେ ପ୍ରମେହର ପ୍ରକାର ତାହାର ସାଧ୍ୟ ଓ ଅସାଧ୍ୟ ଭିତ୍ତିରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ; ତିନୋଟି ଦୋଷ ସମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁ ଦୋଷ ପ୍ରଧାନ, ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଅତିରିକ୍ତ ଓ ଧୁସର ମୁତ୍ର; ଦୋଷ ଓ ଦୁଷ୍ୟ ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଂଯୋଗ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ। ମୁତ୍ରର ରଙ୍ଗ ଓ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରମେହର ପ୍ରକାର ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ—ସ୍ପଷ୍ଟ, ଅତି ଧଳା, ଶୀତଳ, ଗନ୍ଧହୀନ, ଓ ପାଣି ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଉଦକମେହରେ ମୁତ୍ର ପାଣିଆ, କିଛି ଧୁସର ଓ ଲସ୍ୟ ଥାଏ; ଇଖୁମେହରେ ମୁତ୍ର ଅତି ମିଠା, ଇଖୁର ରସ ପରି। ସାନ୍ଦ୍ରମେହରେ ମୁତ୍ର ଘନ ଓ ବାସି ହୁଏ; ସୁରାମେହରେ ମୁତ୍ର ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ, ତଳେ ଘନ ଥାଏ। ଶୁକ୍ରମେହରେ ଲୋକଙ୍କ ଲୋମ ଖଡ଼ିଯାଏ, ମୁତ୍ର ଘନ ଓ ଧଳା, ଚାଉଳ ଚୁଣା ପରି, ଶୁକ୍ର ପରି କିମ୍ବା ଶୁକ୍ର ମିଶିତ ଦେଖାଯାଏ। ସିକତାମେହରେ ମୁତ୍ର ମାଟି ଦାଣା ଭର୍ତ୍ତି ଥାଏ; ଶୀତମେହରେ ମୁତ୍ର ବେଶି, ମିଠା ଓ ଅତି ଶୀତଳ। ଶନୈର୍ମେହରେ ମୁତ୍ର ଧୀରେ ଧୀରେ ବାହାରେ; ଲାଲାମେହରେ ମୁତ୍ର ଲସ୍ୟ ଓ ଲାଲା ଝୁଲି ମିଶିଥାଏ। କ୍ଷାରମେହରେ ମୁତ୍ର କ୍ଷାର ଜଳ ପରି ଗନ୍ଧ, ରଙ୍ଗ, ରୁଚି ଓ ସ୍ପର୍ଶରେ ଦେଖାଯାଏ; ନୀଳମେହରେ ନୀଳ ଓ କାଳମେହରେ କାଳି ମାଟି ପରି କଳା ଦେଖାଯାଏ। ପିଡିକାଗୁଡ଼ିକ ଯୋଡ଼, ମର୍ମସ୍ଥଳ ଓ ମାଂସ ନାଳୀରେ ଦେଖାଯାଏ, ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଉଠିଥାଏ, ମଧ୍ୟରେ ତଳ ଓ ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ବେଦନାହୀନ ହୁଏ। ଶରାଭିକା ଏକ ପାତଳ ଥାଳି ରୂପରେ ଥାଏ; କଚ୍ଛପିକା ସଦା ଜଳିଥାଏ ଓ କଚ୍ଛପ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ବଡ଼ ନୀଳ ପିଡିକାକୁ ଭିନତା କୁହାଯାଏ; ଜ୍ୱାଲିନୀ ଚର୍ମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ତିବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି। ଲାଲ ଓ ଧଳା, ଫୁଟିଯିବା ଫୋଡ଼ା ଓ ତିବ୍ର ପିଡ଼ା ଥିବା ମସୂରିକା ଡାଲ ଦାଳ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ସରଷପ ଦାଣା ରୂପରେ, ଦାନ୍ତରେ ଘାଁ ସହିତ ଏବଂ ବଡ଼, ଛୋଟ କିମ୍ବା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବା ପୁତ୍ରିଣୀ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଭିଦ୍ରଧିକା ବୃତ୍ତାକାର, ଭିଦାରୀ ମୂଳ ପରି ଏବଂ ଫୋଡ଼ା ଗୁଣ ଥାଏ। ପୁତ୍ରିଣୀ ଓ ଭିଦାରୀ ଅତି ଚର୍ବି ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଅସହ୍ୟ ହୁଏ; ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପିତ୍ତ ପ୍ରଧାନ ଓ ଅଳ୍ପ ଚର୍ବି ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ହୁଏ। ଏହି ସବୁ ପିଡିକା ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଯାଏ; ପ୍ରମେହ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷିତ ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଙ୍ଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ନ ହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ; ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯିବା କିମ୍ବା ପ୍ରମେହର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ନ ଦେଖିଲେ, ତାହା ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ମୁତ୍ର ପ୍ରସ୍ରବଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ରକ୍ତପିତ୍ତ ହେବା କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ପସିନା, ଦେହର ଗନ୍ଧ, ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଲା, ଅଳସ୍ୟ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶୟନ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ହୃଦୟ, ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ୱା ଓ କାନରେ ଜଳନ, ଭାରିପନ୍ନ ଏବଂ କେଶ ଓ ନଖ ବୃଦ୍ଧି। ଏହାଠାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ପ୍ରମେହ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଶୀତଳତା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, କଣ୍ଠ ଓ ତାଳୁ ଶୁଷ୍କ ହେବା, ମୁଁହରେ ମିଠା ସ୍ୱାଦ, ହାତ ପା ଜଳନ ଏବଂ ମୁତ୍ରରେ ପିପିଳିକା ଆସିବା ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରମେହ ରୋଗୀ ତିର୍ଷ୍ଣା, ମୁଁହରେ ମିଠା ଓ ଲସ୍ୟତା, ବିଭିନ୍ନ ଅସୁସ୍ଥତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଦେହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ କଫ ଦ୍ୱାରା, ଦୋଷ ହ୍ରାସିତ ହେଲେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ। କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ପ୍ରକ୍ରମେ ବିକାଶ ପାଇଥିବା ପ୍ରମେହ ଏବଂ ଯେଉଁଥିରେ କାମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ହୁଏ; ଯଦି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତେବେ ପ୍ରମେହ ଚିକିତ୍ସ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ। ଏହା ପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ—"ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଏବେ ମୁଁ ଭିଦ୍ରଧି ଓ ଗୁଲ୍ମ ରୋଗର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ପୁନଃପୁନି ରନ୍ଧା, ଅତି ତାତି, ଶୁଷ୍କ, କଠୋର କିମ୍ବା ଜଳନକାରୀ ଖାଦ୍ୟ ସେବନ କଲେ ଏହି ରୋଗ ହୁଏ। ବେକାର ଶୋଇବା, ଅନୁଚିତ ଚଳନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରକ୍ତ ଦୁଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦୁଷିତ ମାଂସ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ ହାଡ଼ ଉଦରରେ ରୋଗର ଆସନ ହୁଏ।" ଏହି ସ୍ଫୋଟା ଅନ୍ତର୍ଗତ କିମ୍ବା ବାହ୍ୟ ଦୁଇଁ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ତିବ୍ର ପିଡ଼ା ଓ ଦୁଃଖ ଦିଏ, ବୃତ୍ତ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ରୂପରେ ଥାଏ, ଏହାକୁ ଭିଦ୍ରଧି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଦୋଷ ଓ ରକ୍ତ ଏକାକି କିମ୍ବା ମିଶ୍ରିତ ହୋଇ ଦେହର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ଘୁରୁଥାଏ, ଏହା କଠିନ, ଗଠିତ ଓ ଅସ୍ରାବୀ ହୁଏ।