ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଦେବ ଏକ ଦିନ ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୁଶ୍ରୁତ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରମେହ ର କାରଣ ବିଷୟରେ ଖୋଲାସା କରି କହିବି, ଶୁଣ। ପ୍ରମେହ ର ପ୍ରକାର କେବଳ ଏକଟି ନୁହେଁ, ବିଶ୍ୱାସ କର, ଏହାର କୁଳ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକାର ଅଛି। ଏହି ପ୍ରମେହ ମଧ୍ୟରୁ ଦଶଟି କଫ ଦ୍ୱାରା, ଚାରିଟି ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଛଅଟି ବାତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କେତେକ ପ୍ରମେହ ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏକ ପ୍ରକାର ପ୍ରମେହ ଅଛି ଯାହାର ମୂତ୍ର ହଳଦିଆ ଓ ତୀବ୍ର ଗନ୍ଧ ଥାଏ, ମଳ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର ମୂତ୍ର ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା ରଙ୍ଗ ର, କେତେକ ଗରମ, ଲୁଣିଆ ଓ ରକ୍ତ ରଙ୍ଗ ର ଥାଏ। ମୂତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଚର୍ବି ମିଶିଥିଲେ ତାହାକୁ ବସାମେହୀ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ମଜ୍ଜା ମିଶିଥିଲେ ମଜ୍ଜାମେହୀ। ଏକ ପ୍ରମେହ ଅଛି ଯେଉଁଥିରେ ମୂତ୍ର ଗାଢ଼, ଚିପ୍ଚିପା ଓ ଶକ୍ତିହୀନ ଭାବରେ ବହିଥାଏ, ଏହାକୁ ହସ୍ତୀମତ୍ତ ପ୍ରମେହ କୁହାଯାଏ। ମଧୁମେହୀ ରେ ମୂତ୍ର ମଧୁ ପରି ମିଠା ହୋଇଯାଏ, ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୁଏ—ପାଞ୍ଚଭୂତ ର କ୍ରୋଧ, ଧାତୁ ର ଶୁଷ୍କତା କିମ୍ବା ବାତ ର ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ର ନାଳିଗୁଡ଼ିକୁ ବାତ ଅବରୋଧ କରେ, ତେବେ ଦୋଷ ର ଲକ୍ଷଣ ଅକାରଣରେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କମ୍, କେବେ ଅଧିକ ହୁଏ ଏବଂ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଦୁର୍ହର ହୁଏ। ଯଦି ଏହି ରୋଗକୁ ଅନାବଧାନ ରଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରମେହ ଶେଷରେ ମଧୁମେହ ରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ପ୍ରମେହ ରେ ସାଧାରଣତଃ ମୂତ୍ର ମିଠା ଓ ମଧୁ ସମାନ ହୁଏ, ଏହି ଦେହ ମଧୁମେହ ର ଲକ୍ଷଣ ରେ ଚିହ୍ନିତ। ଏହା ସହିତ ଅଜିର୍ଣ୍ଣ, ରୁଚିହୀନତା, ବାନ୍ତି, ନିଦ୍ରାହୀନତା, କାଶ, ଓ ନାକ ବନ୍ଦ ହୁଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପ୍ରମେହ ରେ ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ଲିଙ୍ଗ ରେ ବେଦନା, ଅଣ୍ଡକୋଷ ଫୁଲିଯିବା ଓ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପ୍ରମେହ ରେ ଜ୍ୱଳନ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ତୀକ୍ତତା, ମୂର୍ଛା, ଓ ଅତିସାର ଦେଖାଯାଏ। ବାତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପ୍ରମେହ ରେ ଶରୀର ଓ ହୃଦୟ ରେ ବେଦନା, କମ୍ପନ, ଅସ୍ଥିରତା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ରୋଗ ଲମ୍ବା ସମୟ ଅନ୍ୟଦିନ ପରିଚର୍ୟା ନ କଲେ ଶରୀର ରେ ଶୁଷ୍କତା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପସ୍ମାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି ରୋଗ ଭିତରେ ଶରାବିକା, କଚ୍ଛପିକା, ଜ୍ୱାଲିନୀ, ଓ ବିନତାଳଜୀ ନାମକ ବିଭିନ୍ନ ପିଡିକା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ପିଡିକା ମଧ୍ୟରେ ମସୂରିକା, ସରଷପିକା, ପୁତ୍ରିଣୀ, ସବିଦାରିକା ଓ ଵିଦ୍ରଧି ମିଳି ଦଶ ପ୍ରକାର ର ପିଡିକା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରମେହ ଅବହେଳା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହି ଦୁଷିତ କଫ ଯଦି ଅନୁକୂଳ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ରେ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ଏହି ରୋଗ ଆସିଥାଏ। ବିଶେଷ କରି ମିଠା, ଖଟା, ଲୁଣିଆ, ତେଲିଆ, ଭାରି, ଚିପ୍ଚିପା ଓ ଶୀତଳ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବସ୍ଥା ଆସେ। ନୂତନ ଧାନ୍ୟ, ମଦ୍ୟ, ଶାକର ରସ, ମାଂସ, ଉପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ଦୁଧ ଓ ତାହାର ଉତ୍ପାଦ, ଏବଂ ଅଧିକ ସମୟ ବସିବା, ଶୁଇଁ ରହିବା ଏହି ସବୁ ବର୍ଜନୀୟ। ପ୍ରମେହ ଦ୍ୱାରା ଦୁଷିତ କଫ ମୁତ୍ରାଶୟ ରେ ବସିଯାଏ, ଶରୀର ର ରସ, ସ୍ୱେଦ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ ମାଂସ ଦୁଷିତ କରେ। ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ କମିଯାଏ, ତେବେ ପ୍ରଥମେ କଫ ମୁତ୍ର ରେ ଯାଏ, ପରେ ଶରୀର ଧାତୁ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ବାତ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ ପ୍ରମେହ ର ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ତାଙ୍କର ଚିକିତ୍ସ୍ୟା ସମ୍ଭବ କି ନୁହେଁ ତାହା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଦୋଷ ଏବଂ ଧାତୁ ର ଅନୁପାତ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ର ଲକ୍ଷଣ ବିଭିନ୍ନ ହୁଏ। ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରମେହ ରେ ମୂତ୍ର ଅତିରିକ୍ତ ପରିମାଣ ଓ ଧୁସର ହୁଏ। ମୂତ୍ର ର ରଙ୍ଗ, ଗୁଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରମେହ ର ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ହୁଏ। ଉଦକମେହ ରେ ମୂତ୍ର ପାଣି ପରି, ଅଳ୍ପ ଧୁସର ଓ ଚିପ୍ଚିପା ଥାଏ। ଇକ୍ଷୁମେହ ରେ ମୂତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ମିଠା, ଇଖୁ ରସ ପରି ହୁଏ। ସାନ୍ଦ୍ରମେହ ରେ ମୂତ୍ର ଗାଢ଼ ଓ ଅପାକ ହୁଏ, ସୁରାମେହ ରେ ମୂତ୍ର ମଦ୍ୟ ପରି—ଉପରେ ସ୍ପଷ୍ଟ, ତଳେ ଗାଢ଼। ଶୁକ୍ରମେହ ରେ ଲୋକ ର ଚମଡ଼ ରେ ରୋମାଞ୍ଚ ଓ ମୂତ୍ର ଗାଢ଼, ଧଳା, ଚାଲି ଦାଣା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଶୁକ୍ର ମିଶିଥାଏ। ସିକତାମେହ ରେ ମୂତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବାଲୁକା ଦାଣା ଥାଏ, ଶୀତମେହ ରେ ମୂତ୍ର ବେଶି, ମିଠା ଓ ବହୁତ ଶୀତଳ ହୁଏ। ଶନୈର୍ମେହ ରେ ମୂତ୍ର ଦେଖାଯାଏ ବହୁତ ଧୀରେ ଧୀରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ଲାଳାମେହ ରେ ମୂତ୍ର ଚିପ୍ଚିପା ଓ ଲାଳା ମିଶିଥାଏ। କ୍ଷାରମେହ ରେ ମୂତ୍ର କ୍ଷାର ଜଳ ପରି ଗନ୍ଧ, ରଙ୍ଗ, ରୁଚି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ରେ ଥାଏ, ନୀଳମେହ ରେ ନୀଳ ଓ କାଳମେହ ରେ କାଳା ମାନି କାଳି ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରମେହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅବହେଳା କଲେ ଶରୀର ର ଯୋଗ, ମର୍ମ ଓ ସ୍ନାୟୁ ମାର୍ଗ ରେ ଉଦ୍ଭିଦ ପିଡିକା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ପାର୍ଶ୍ୱ ଉଠିଥାଏ, ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ଶୁଷ୍କ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୀନ। ଶରାବିକା ଚପଟି ପରି, କଚ୍ଛପିକା ଅଗ୍ନିପରି ଜ୍ୱଳନ ସହିତ କଚ୍ଛପ ଆକୃତିର, ବିନତା ବଡ଼ ଓ ନୀଳ ରଙ୍ଗ ର, ଜ୍ୱାଲିନୀ ଚର୍ମ ଉପରେ ଜ୍ୱଳନ ଓ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ସହିତ ଦେଖାଯାଏ। ମସୂରିକା ଲାଲ ଓ ଧଳା ରଙ୍ଗ ର, ଫୁଲିଥିବା ଗୁଟି ଓ ଭୟଙ୍କର, ମସୂର ଦାଳ ପରି ଆକୃତି ର। ପୁତ୍ରିଣୀ ସରଷପ ଦାଣା ପରି, ଭୟଙ୍କର ବେଦନା, ଜିହ୍ବା ର ଘା, ବଡ଼, ଛୋଟ କିମ୍ବା ଅତି ଛୋଟ ହୁଏ। ଵିଦ୍ରଧିକା ବୃତ୍ତାକାର, କଠିନ ଓ ଫୋଡ଼ ର ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ। ପୁତ୍ରିଣୀ ଓ ବିଦାରୀ ଧିରେ ଧିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ଓ ଅଧିକ ଚର୍ବି ଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପିତ୍ତ ଅଧିକ ଥିଲେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ପିଡିକା ସମସ୍ତ ଦୋଷ ର ଅତିରିକ୍ତତା ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଯାଏ, ଦିଆବେଟିସ୍ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚର୍ବି ଦୁଷିତ ହେଲେ ଦେଖାଯାଏ। ରଙ୍ଗ ରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନ ହେଉଅଁଯାଏଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗ ହେଲେ କିମ୍ବା ପ୍ରମେହ ର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ନ ଥିଲେ ଏହା ଚିହ୍ନିତ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଏପରି ମୂତ୍ର ପାସ୍ କରେ, ସେ ରକ୍ତପିତ୍ତ ରୋଗୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।