ଏକ ସମୟର କଥା, ଶ୍ରୀଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ମୁତ୍ର ଓ ପ୍ରମେହ ରୋଗ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ— “ଶୁଶ୍ରୁତ, ଯଦି ଅଳ୍ପ ମୁତ୍ରକୁ ଜୋରକରି ରୋକି ରଖାଯାଏ, ବା ନାଭି କିମ୍ବା ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଏହା ଅଟକି ରହିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଯାଉଥିବା ଆଶାରେ ତରିଯାଏ, ଏବଂ ପରେ କେବେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିତ, କେବେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ବିନା ମୁତ୍ର ଚାଲିଯାଏ। ଏଭଳି ସ୍ଥିତିରେ ମୁତ୍ରର ଧାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ; ବଡ଼ ଲିଙ୍ଗ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏଥିରେ ଅଧିକ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି। ମୁତ୍ରାଶୟର ମୁହଁରେ ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ହୁଏ, ଏବଂ ମୁତ୍ର ଧାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଏବଂ ଏକାଏକି ଆସିଥାଏ। ଯଦି ମୁତ୍ରାଶୟ ଭିତରେ କଠିନ ଗଠାନ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ତାହାକୁ ମୁତ୍ରଗଠାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ମୁତ୍ର ନିଷ୍କାସନ କରିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ କରିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ବାୟୁ ଶୁକ୍ରକୁ ଉପରକୁ ଆଣି ଦିଏ। ଏଭଳି ସ୍ଥିତିରେ, ମୁତ୍ର ପରେ ଶୁକ୍ର ତାହାର ସ୍ଥାନରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ, କେବେ ମୁତ୍ର ପୂର୍ବରୁ କେବେ ପରେ ବାହାରିଯାଏ; ଏହି ଶୁକ୍ରମୁତ୍ର ଛାରପାଣି ପରି ଦିଶେ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ରୂକ୍ଷ ଅଂଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ମଳର ଗତି ବିପରୀତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମୁତ୍ର ପଥ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ମଳ ଏକାଠି ହୋଇଯାଏ। ମୁତ୍ର ତିଆରି ହେଉଥିବା ଥାନରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗନ୍ଧ ଥାଏ, ଏହା ବିଲ୍ଲୀ, ଅତିଶ୍ରମ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଖଟା ଖାଦ୍ୟ, ଫୁଲିବା ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ବାୟୁ ବଢିଗଲେ ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ମୁତ୍ରରେ ଜ୍ୱାଳା ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ମୁତ୍ର ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ତ ରଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁତ୍ର ବାରମ୍ବାର ଗରମ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଏ—ଏହାକୁ ଗରମ ବାୟୁ ବୋଲାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ଦୁଃଖିତ ଶରୀରର ମୁତ୍ରାଶୟରେ ରହିଥାନ୍ତି। ଏହା ମୁତ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ ଓ ତୀବ୍ର ଜ୍ୱାଳା ଦିଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସେହି ନାମରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ; ପିତ୍ତ, କଫ ବା ଉଭୟ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବାୟୁ ଏହାକୁ ବଧି କରେ। ଏପରେ ଦୁଃଖ କରି ମୁତ୍ର ହଳଦିଆ, ଲାଲ୍, ସ୍ୱେତ ବା ଘନ ହୋଇଯାଏ, ସଦା ଜ୍ୱାଳା ସହିତ ଏବଂ ଏହାର ରଙ୍ଗ ରୋଚନା, ଶଂଖ ବା ଚୂଣ୍ଣ ପରି ଦିଶେ। ମୁତ୍ର ଯଦି ଶୁଷ୍କ ବା ସମସ୍ତ ରଙ୍ଗର ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ମୁତ୍ରଦୁର୍ବଳତା ବୋଲାଯାଏ; ଏହିପରି ମୁତ୍ର ଆଧାରିତ ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହିପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ— “ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରମେହର କାରଣ ବିଷୟରେ କହିବି, ଶୁଶ୍ରୁତ! ପ୍ରମେହର ବିଶ୍ବେଷ ଏକୋଇଶି ପ୍ରକାର ଅଛି; ତାହାରୁ ଦଶଟି କଫ ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକ ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାରି ଓ ଛଅ ପ୍ରକାର, ଏବଂ ମେଦ, ମଜ୍ଜା ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ହରିଦ୍ରାମେହୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ହଳଦୀ ପରି ଦିଶେ, ତାହାର ମଳ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ବିସ୍ତ୍ର ଓ ମଞ୍ଜିଷ୍ଠାମେହୀର ମୁତ୍ର ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା ଜଳ ପରି, ବିସ୍ତ୍ର ଗରମ, ଲୁଣ୍ ଓ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର, ରକ୍ତମେହର ମୁତ୍ର ରକ୍ତପରି ରଙ୍ଗିନ। ବସାମେହୀରେ ମୁତ୍ରରେ ବସା ମିଶିଥାଏ, ମଜ୍ଜାମେହୀରେ ମଜ୍ଜା ପରି ମୁତ୍ର ବାହାରିଥାଏ। ହସ୍ତୀମତ୍ତ ପ୍ରମେହରେ ମୁତ୍ର ଗାଢ଼, ଚିପ୍ଚିପା ଏବଂ ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ, ଏହିପରି ପ୍ରମେହକୁ ହସ୍ତୀମତ୍ତ ବୋଲାଯାଏ। ମଧୁମେହରେ ମୁତ୍ର ମଧୁ ପରି ହୋଇଯାଏ, ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଦେହ ତତ୍ତ୍ୱ ଦୁର୍ବଳତା, ଧାତୁ ହ୍ରାସ ବା ବାୟୁ ନାଳୀ ଅବରୋଧରୁ ହୁଏ। ନାଳୀ ଅବରୋଧରେ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ଅକ୍ଷଣ୍ଡ ଦିଶେ; କେବେ ଧାତୁ ହ୍ରାସ, କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଏହା ଚିକିତ୍ସାରେ ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଦେରି ହୁଏ। ଏହି ରୋଗ ଦୀର୍ଘକାଳ ଅବହେଳା କଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରମେହ ମଧୁମେହରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ପ୍ରମେହମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁତ୍ର ସାଧାରଣତଃ ମଧୁ ପରି ମିଠା ହୁଏ। ଏହି ମିଠାସ ଦେହରେ ଥିବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରମେହକୁ ମଧୁମେହ ବୋଲାଯାଏ; ଏହି ରୋଗରେ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ରୁଚିହୀନତା, ବାନ୍ତି, ନିଦ୍ରାହୀନତା, କାଶ, ଏବଂ ନାକ ବନ୍ଦ ହୁଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଥିବା ପ୍ରମେହର ଜଟିଳତାରେ ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ଲିଙ୍ଗରେ ବେଦନା, ଶୃଙ୍ଗାଟି ଫୁଲିବା ଏବଂ ଜ୍ୱର ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ଜ୍ୱାଳା, ତୃଷ୍ଣା, ଖଟାସ, ଅଚେତନ ଏବଂ ଦିଆରିଆ ଦେଖାଯାଏ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ବିପରୀତ ଗତି, କମ୍ପନ, ହୃଦୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଏ। ଶୂଳ (ତ୍ରିଶୂଳ) ବଢିଲେ ଶୁଷ୍କତା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ ଏବଂ ଶରାଭିକା, କଚ୍ଛପିକା, ଜ୍ୱାଲିନୀ ଓ ଵିନତାଳଜୀ ନାମକ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ। ମସୂରିକା, ସରଷପିକା, ପୁତ୍ରିଣୀ, ସବିଦାରିକା ଓ ଭିତରେ ଭିଦ୍ରଧି—ଏହି ଦଶ ପ୍ରକାରର ପିଡ଼ିକା (ଚେଚେ) ପ୍ରମେହ ଅବହେଳା କଲେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଖାଦ୍ୟରେ କଫ ମିଶିଲେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ବିଶେଷକରି ମିଠା, ଖଟା, ଲୁଣ୍, ତେଲା-ମସଲା, ଭାରୀ, ଚିପ୍ଚିପା ଓ ଶୀତଳ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା। ନୂଆ ଧାନ୍ୟ, ମଦ, ଶୋର୍ବା, ମାଂସ, ଇଖୁ, ଗୁଡ଼, ଦୁଧ ଓ ଦୁଧ ପଦାର୍ଥ, ଏବଂ ଅଧିକ ସମୟ ବସିବା ଏବଂ ଶୁଇଁ ରହିବା ଏହାର କାରଣ। ପ୍ରମେହ ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟ କଫ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ବସିଯାଏ; ଶରୀରକୁ ଦୂଷିତ କରି, ଏହା ଶରୀରର ତରଳ, ପସିନା, ବସା, ମଜ୍ଜା ଓ ମାଂସକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, କଫ ପ୍ରଥମେ ମୁତ୍ରରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ; ପରେ ମୁତ୍ରାଶୟର ଧାତୁକୁ ଦୁର୍ବଳ କରି, ବାୟୁ ବଢିଯାଏ। ଏହିପରି, ପ୍ରମେହର ପ୍ରକାର ତାହାର ସାଧ୍ୟ-ଅସାଧ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ; ଦୋଷ ଏବଂ ଧାତୁ ଏକାକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଧାନତା ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନତା ରହିଯାଏ। ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଅତିରିକ୍ତ ଏବଂ ଦୁଧଳା ମୁତ୍ର; ଦୋଷ ଓ ଧାତୁ ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂଯୋଗ ଅନୁଯାୟୀ ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ। ପ୍ରମେହର ପ୍ରକାର ମୁତ୍ରର ରଙ୍ଗ ଓ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ: ସ୍ପଷ୍ଟ, ଅତିଧିକ ସ୍ୱେତ, ଶୀତଳ, ଗନ୍ଧହୀନ ଏବଂ ପାଣି ପରି। ଉଦକମେହରେ ମୁତ୍ର ପାଣି ପରି, କିଛି ଧୁଳିଆ ଓ ଚିପ୍ଚିପା; ଇଖୁମେହରେ ମୁତ୍ର ଅତି ମିଠା, ଇଖୁ ରସ ପରି।