ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଗରୁଡ ପୁରାଣର ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରରେ ମୁତ୍ର ଓ ବାୟୁର ଅନେକ ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। କେବେ କେବେ ମୁତ୍ର ସହିତ ଏହା ବାହାରିଯାଏ, କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଚଳି ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ପଚିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ମୁତ୍ରାଶୟ ଦ୍ୱାରରେ ଆଗ୍ରହୀ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମୁତ୍ର ଧାରଣ ହୁଏ, ଯାହା ଫଳରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଖୁଜୁଲି, କେବେ କେବେ ସ୍ଫୀତି ହୁଏ। ଏହି ବାୟୁ ମୁତ୍ରାଶୟକୁ ଢାକି ଅନୁସ୍ଥାନ ହରାଇ ତଳ ଭାଗକୁ, ଅନୁସ୍ଥାନ ନିକଟକୁ ବଢ଼ିଯାଏ। ସେଠାରେ ଏହା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜ୍ୱାଳା, ଧଡ଼ଧଡ଼ାଣି ଓ ମୋଡ଼ାଯାଏ। ମୁତ୍ରାଶୟକୁ ଚାପ ଦେଲେ ମୁତ୍ର କେବଳ ଥୋଡ଼ା ଥୋଡ଼ା ହୋଇ ବାହାରିଯାଏ। ଏହି ଧାରାର ବାଧାକୁ ‘ମୁତ୍ରାଶୟର ବାୟୁ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ ଦମନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ସଶକ୍ତ ବାୟୁ ତ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କଠିନ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ଗୁଦ ଓ ମୁତ୍ରାଶୟ ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଦାଣ୍ଡ ଭଳି ଦୃଢ଼, ଗଠିଲା ଓ ଉଁଚା ଗଠନ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ବାୟୁ-ମୁସଳ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁନାଡୀର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ବାୟୁ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଦୋଷୀ, ମୁଡ଼ା ଓ ତୀବ୍ର ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ଦେଇଥାଏ। ମୁତ୍ରକୁ ବନ୍ଧି ଏହା ଶରୀରରେ ଘୁରିଘୁରି ଜଡ଼ତା, ମୋଡ଼ାଯାଏ ଓ ଭାର ଅନୁଭବ କରାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁତ୍ର କେବେ କେବେ କିମ୍ବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ପରିମାଣରେ ବାହାରିଯାଏ, ଯାହାକୁ ‘ବାୟୁ-ମୁଡ଼ି’ କୁହାଯାଏ। ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ମୁତ୍ର ଧାରଣ ହେଲେ ଏହା ଚାଲିନାହିଁ, କିମ୍ବା ବାଧା ପାଉଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ମୁତ୍ର ହେବା ପରେ ଅଳ୍ପ ବେଦନା ରହିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଧାରଣ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ବାଧା ପାଏ ଓ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲେ, ତେବେ ନାଭି ତଳ ଉଦର ମୁତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଫୁଲିଯିବା, ଅସମର୍ଥତା ଓ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଚୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଏହି ମୁତ୍ର ଉଦର ମୁଖର ଦୋଷ କିମ୍ବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଅତି କମ୍ ମୁତ୍ର ଜବରଦସ୍ତି ଧାରଣ ହେଲେ କିମ୍ବା ନାଭିରେ ରହିଲେ, ଏହା ସେଠି ଚଞ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ, ପରେ କେବେ ବେଦନା ସହିତ କିମ୍ବା ବେଦନା ବିନା ବାହାରିଯାଏ। ମୁତ୍ର ଧାରା ବିଛିନ୍ନ ହୁଏ, ବଡ଼ ଲିଙ୍ଗ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ସମସ୍ୟାରୁ କମ୍ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି। ମୁତ୍ରାଶୟ ମୁଖରେ ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଓ ମୁତ୍ର ଧାରା ଅତି କମ୍ ଓ ଅଚାନକ ହୋଇଥାଏ। ପାଥର ଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିତ ଗଠିତ ଯାଏ, ଏହାକୁ ‘ମୁତ୍ର-ଗ୍ରନ୍ଥି’ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ମୁତ୍ର କିମ୍ବା ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଯୌନ ସମ୍ପର୍କ କରିଛି, ବାୟୁ ଶୁକ୍ରକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଏ। ମୁତ୍ର କରିବା ପରେ ଶୁକ୍ର ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଏ, ଏହା କେବେ ଆଗରୁ କିମ୍ବା ପରେ ବାହାରିଯାଏ, ଏହି ମୁତ୍ରରେ ଥିବା ଶୁକ୍ର ଛାର-ପାଣି ଭଳି ଦିଶେ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ଦୁର୍ବଳ ଓ ରୂକ୍ଷ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପରିସ୍ରବଣ ରେ ମୁଦ୍ରା ରୋଧ କରେ, ତେବେ ମଳ ମିଶିଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ମୁତ୍ର ଫୋଟାର ଗନ୍ଧ ଏକ ପରିପରି ହୁଏ, ଏହାକୁ ତିତ୍ତ, ଶରୀରିକ କ୍ଷୟ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଖଟା ଖାଦ୍ୟ, ଫୁଲିଯିବା ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ। ବାୟୁ ବଢ଼ିଲେ ଏହା ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ମୁତ୍ରରେ ଜ୍ୱାଳା ଉପସ୍ଥାପନ କରେ, ଏବଂ ମୁତ୍ର ପ୍ରଥମେ ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ତ ଭଳି ଦିଶେ। ପୁନଃପୁନି ମୁତ୍ର ତାପ୍ତ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ତାପ୍ତ ବାୟୁ’ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ଓ ରୂକ୍ଷ ଥିଲେ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଥାଏ। ଏହିମାନେ ମୁତ୍ର ହ୍ରାସ ଓ ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱାଳା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହା ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ। ପିତ୍ତ, କଫ କିମ୍ବା ଉଭୟ ଥିଲେ ବାୟୁ ଏହାକୁ ଦମନ କରେ। ପରେ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବରେ ମୁତ୍ର ହୋଇ, ହଳଦିଆ, ଲାଲ, ସାଧା, ମୋଟା, ସଦା ଜ୍ୱାଳା ସହିତ ହୁଏ, ଏହାର ରଙ୍ଗ ରୋଚନା, ଶଂଖ କିମ୍ବା ଚୁରୁଣ୍ଡି ଭଳି ଦିଶେ। ମୁତ୍ର ଶୁଷ୍କ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ରଙ୍ଗର ହେଲେ, ଏହାକୁ ‘ମୁତ୍ର-ଦୁର୍ବଳତା’ କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଭାବେ ମୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହି ସବୁ ବିବରଣୀ ପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, “ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରମେହର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଶୁଣ, ସୁଶ୍ରୁତ! ପ୍ରମେହର ବିଶ୍ୱେ ଏକୁଶ ପ୍ରକାର ଅଛି—ଦଶଟି କଫ ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚାରି ଓ ଛଅ ପ୍ରକାର ହୁଏ, ଏହିମାନେ ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ହରିଦ୍ରାମେହୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ହଳଦୀ ଭଳି ଦିଶେ, ଏବଂ ମଳ ମଧ୍ୟ ଏପରି। ବିସ୍ତ୍ର ଓ ମଞ୍ଜିଷ୍ଠାମେହୀର ମୁତ୍ର ପାଣି ଭଳି, ବିସ୍ତ୍ର ତାପ୍ତ, ଲୁଣ୍ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ରକ୍ତମେହୀର ମୁତ୍ର ରକ୍ତ ଭଳି ଦିଶେ। ବସାମେହୀରେ ଚର୍ବି ମିଶିଥିବା ମୁତ୍ର ପୁନଃପୁନି ବାହାରିଯାଏ, ମଜ୍ଜାମେହୀରେ ମଜ୍ଜା ମିଶିଥିବା ମୁତ୍ର ପୁନଃପୁନି ହୁଏ। ହସ୍ତୀମତ୍ତ ଭଳି ମୁତ୍ର ତୀବ୍ର ଚାପ ବିନା ମୋଟା, ଚିପିଚିପି ହୋଇଯାଏ, ଏହାକୁ ‘ହସ୍ତୀମେହ’ କୁହାଯାଏ। ମଧୁମେହୀର ମୁତ୍ର ମଧୁ ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ଏହା ଦୁଇପ୍ରକାର—ଭୂତ ଦୋଷର କ୍ରୋଧ, ଧାତୁ କ୍ଷୟ କିମ୍ବା ବାୟୁ ନାଡୀ ରୋଧ ଦ୍ୱାରା। ବାଧା ପାଇଲେ ଦୋଷ ଲକ୍ଷଣ ଅକାରଣରେ ଦେଖାଯାଏ; କେବେ କ୍ଷୀଣ, କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହା ଚିକିତ୍ସାରେ କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଧୀରେ ନିରାମୟ ହୁଏ। ଏହି ରୋଗ ଦୀର୍ଘକାଳ ଅବହେଳା କଲେ ସବୁ ପ୍ରମେହ ମଧୁମେହ ହୋଇଯାଏ; ପ୍ରମେହ ମଧ୍ୟରେ ମୁତ୍ର ସାଧାରଣତଃ ମଧୁର, ମଧୁ ଭଳି ହୁଏ। ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ମଧୁରତା ଥିବାରୁ ସମସ୍ତ ମଧୁମେହ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହା ସହିତ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ରୁଚିହୀନତା, ବମି, ଅନିଦ୍ରା, କାଶ, ନାକ ଜମିବା ଆଦି ଦୁର୍ଗତି ଦେଖାଯାଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରମେହରେ ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ଲିଙ୍ଗରେ ବେଦନା, ଶୃଙ୍ଗ ଫୁଲିଯିବା, ଜ୍ୱର ଆଦି ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖାଯାଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରମେହରେ ଜ୍ୱାଳା, ତୃଷ୍ଣା, ଖଟା, ମୂର୍ଛା, ଦିଆରିଆ ହୁଏ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରମେହରେ ଭ୍ରମ, କମ୍ପନ, ହୃଦ୍ବେଦନା, ଅସ୍ଥିରତା ହୁଏ।