ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ମହାର୍ଷି ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅଷ୍ଟ ମହାରୋଗ ଅଛି—ବାୟୁଜ ରୋଗ, ମୂତ୍ରଶ୍ମାରୀ, କୁଷ୍ଠ, ମଧୁମେହ, ଉଦରଶୁଳ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅର୍ଶ ଓ ଗ୍ରହଣୀ। ଏହି ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ଜୟ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ମୂତ୍ରବନ୍ଧ ର କାରଣ କହିବି। ମୂତ୍ରାଶୟ, ତାହାର ଗ୍ରୀବା, ଶିଶ୍ନ, କଟି, ଶୁକ୍ରଣ୍ଡ ଓ ଗୁଦ—ଏହି ସବୁ ଅଂଗ ଏକ ଏକ ନଳୀ ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ, ଯାହା ଗୁଦ ଓ ଅସ୍ଥିର ଖାଲି ଜଗାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମୂତ୍ରାଶୟ ତଳ ଦିଗକୁ ମୁହ କରିଥାଏ, ଏବଂ ମୂତ୍ରନଳୀର ମୁହଁ ଖୋଲିଥାଏ। ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧାରା ତା’କୁ ନିରନ୍ତର ଭରିଥାଏ, ଏହି ଧାରା ମାର୍ଗରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ମୋଟ ୨୦ ପ୍ରକାରର। ମୂତ୍ରବନ୍ଧ ଓ ମଧୁମେହ ଦୁଇଟି ଭୟଙ୍କର ରୋଗ, ଯାହା ମୂତ୍ରାଶୟ, କଟି ଓ ଶିଶ୍ନରେ ମୃଦୁ କିନ୍ତୁ ନିରନ୍ତର ବେଦନା ଦେଇଥାଏ। ବାୟୁ ଦୋଷରେ ମୂତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ହୁଏ, ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ମୂତ୍ର ହଳଦିଆ ଓ ଜ୍ୱାଳାମୟ, କଫ ଦୋଷରେ ମୂତ୍ର ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ, ଏବଂ ମୂତ୍ରାଶୟ ଓ ଶିଶ୍ନ ଭାରି ଓ ଫୁଲିଯାଏ। ମୂତ୍ର ଛିପ୍ଛିପା, ବାଧା ଓ ଅଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ମୂତ୍ରାଶୟର ମୁହଁ ବନ୍ଦ କରି ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ମୂତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପିତ୍ତ, କଫ କିମ୍ବା ଶୁକ୍ର ମିଶି ଏକ ଭୟଙ୍କର ପଥର (ଶ୍ମାରୀ) ତିଆରି ହୁଏ, ଯାହା ଗାଈର ପିତ୍ତ ଭଳି ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର। ଏହି ସବୁ କଫ ଉପରେ ଆଧାରିତ; ପ୍ରଥମ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ମୂତ୍ରାଶୟ ଫୁଲିଯିବା ଓ ପ୍ରଭାବିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା। ମୂତ୍ର ଆଶୟରେ ମୂତ୍ର ରହିଯାଏ, ମୂତ୍ର କରିବାରେ ବେଦନା, ଜ୍ୱର ଓ ଭୋକ ନ ଲାଗିବା ଆସେ; ନାଭି, ଗୁଦ, ମୂତ୍ରାଶୟ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ। ମୂତ୍ର ମାର୍ଗ ଖୋଲିଲେ ମୂତ୍ର ବେଶି ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ବନ୍ଧ ହୁଏ, ଦୁଃଖରେ ଏହା ଗୋମେଦକ ମଣିର ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପାନିପରି ଚ଼ୁଆଁଚ଼ୁଆଁ ହୁଏ। ଅତି ଅଶାନ୍ତିରେ, ମୂତ୍ର ମାର୍ଗରେ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ମିଶି ବେଦନା ଦେଉଛି; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ଲୋକ ଦାନ୍ତ କଢ଼ି ଓ କମ୍ପି ଉଠନ୍ତି। ସେ ନିଜ ଶିଶ୍ନ ଓ ନାଭିକୁ ଧରି ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥୂଳ ବିସର୍ଜନ ହୁଏ, ଏବଂ ମୂତ୍ର ଚ଼ୁଆଁଚ଼ୁଆଁ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ଶ୍ମାରୀ କଳା ଓ ଖରାପ, କେବେ କେବେ କାଁଟା ଭଳି ଧାରାଳୁ; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ମୂତ୍ରାଶୟ ଆଗ୍ନିରେ ପକାଯାଉଥିବା ଭଳି ଜ୍ୱଳିଯାଏ। ଶ୍ମାରୀ ଭଲାତକ ବୀଜ ଭଳି, ଲାଲ, ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ସଫେଦ ହୁଏ; କଫ ଦ୍ୱାରା ଦବାଯାଉଥିବା ମୂତ୍ରାଶୟ ଶୀତଳ ଓ ଭାରି ହୁଏ। ଛୁଆମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼, ମସୃଣ, ମଧୁ ରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ସଫେଦ ଶ୍ମାରୀ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ହୁଏ। ନଳୀ ସଂକୁଚିତ ଓ ନିଷ୍ପେଦନ ସହଜ ଥିଲେ ଲୋକ ସୁଖୀ ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ର ରହିଯାଏ, ବଡ଼ ଶୁକ୍ର ଶ୍ମାରୀ ତିଆରି ହୁଏ। ଯଦି ଶୁକ୍ର ତାହାର ସ୍ଥାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତ କିମ୍ବା ନ ବିସର୍ଜିତ ହୁଏ, ବାୟୁ ଦୁଇ ଶୁକ୍ରଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୁକ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ, ଏହି ଶୁଷ୍କ ଶୁକ୍ର ଶ୍ମାରୀ ହୁଏ। ଏହା ମୂତ୍ରାଶୟରେ ବେଦନା, ମୂତ୍ରବନ୍ଧ ଓ ଫୁଲା ନେଇଆସେ; ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଁଥିବା ସାଥି ସାଥି ଶୁଷ୍କ ହୋଇ ଗଳିଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଜ୍ୱର ଓ କାଶ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଶ୍ମାରୀ ଛୋଟ କଣ୍କଡ଼ା ଭଳି ହୁଏ; କିମ୍ବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗି ଶ୍ମାରୀ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଏହା କେବେ ମୂତ୍ର ସହିତ ବାହାରିଯାଏ, କେବେ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଗଲେ ପଚିଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ମୂତ୍ରାଶୟର ମୁହଁରେ ଅଶାନ୍ତି କରେ, ମୂତ୍ରବନ୍ଧ ହୁଏ। ଏଠାରେ ମୂତ୍ରବନ୍ଧ, ବେଦନା, ଖୁଜଲା ଓ କେବେ କେବେ ଫୁଲା ହୁଏ; ଶ୍ମାରୀ ମୂତ୍ରାଶୟକୁ ଢାକି ତାଳେ ଉଠି ଗୁଦ ନିକଟରେ ଯାଏ। ସେଠାରେ ଏହା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜ୍ୱାଳା, ଧଡ଼ଧଡ଼ି ଓ ମୁଡ଼ି ଦେଉଛି; ମୂତ୍ରାଶୟ ଦବାଯିବାରେ ମୂତ୍ର ଚ଼ୁଆଁଚ଼ୁଆଁ ହୁଏ। ଏହି ଝରଣା ବନ୍ଧକୁ ‘ବାତଶ୍ମାରୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ଦ୍ୱିତୀୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କଠିନ। ବାୟୁ ଗୁଦ ଓ ମୂତ୍ରାଶୟ ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ ଏକ କଠିନ, ଗଠିତ ଓ ଉଠା ଗଠି ବନ୍ଦ ହୁଏ, ଯାହା କୁଟାର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହାକୁ ‘ବାତ-ମୁଷଳ’ କୁହନ୍ତି; ଏହା ବିଷ୍ଣୁନଳୀର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୁଡ଼ିଆ ଓ ତୀବ୍ର ବାୟୁ ମୂତ୍ରାଶୟରେ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ଦେଉଛି। ଏହା ମୂତ୍ରକୁ ବନ୍ଧି ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ହେବା, ଶଠିଳତା, ମୁଡ଼ି ଓ ଭାରିପନ୍ନ ଦେଉଛି; ମୂତ୍ର ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା କେବେ କେବେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ଏହାକୁ ‘ବାତ-ମୁଡ଼ି’ କୁହନ୍ତି; ମୂତ୍ର ଅଳ୍ପ ସମୟ ରହିଲେ ବାହାରୁ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ବନ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ମୂତ୍ର କରିବା ପରେ ଅଳ୍ପ ବେଦନା ରହିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଅଟକି ଘୁମୁଁଥାଏ, ତେବେ ନାଭି ତଳ ଉଦର ମୂତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହା ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଫୁଲା, ଅସମର୍ଥତା ଓ ମଳ ଜମା କରାଏ; ଏହି ମୂତ୍ର ଅନ୍ତ୍ରମୁଖ ମୁହଁର ଦୋଷ କିମ୍ବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଅଳ୍ପ ମୂତ୍ର ମୂତ୍ରାଶୟ କିମ୍ବା ନାଭିରେ ରହିଯାଏ, ଏହା ସେଠାରେ ଭାସିଥାଏ, ବାହାରିବା ଇଚ୍ଛା କରେ, ଏବଂ ପରେ ବେଦନା ସହିତ କିମ୍ବା ବିନା ବେଦନା ବାହାରିଯାଏ। ମୂତ୍ର ମାର୍ଗ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ; ବଡ଼ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଏହା ଉତ୍ତମ; ଭିତର ମୂତ୍ରାଶୟ ମୁହଁରେ ତିବ୍ର ତିରିଷ୍ଣା ଓ ଦ୍ରୁତ କିନ୍ତୁ କମ୍ ଏବଂ ଅଚାନକ ଧାରା ରହିଥାଏ। ପଥର ଭଳି ବେଦନା ସହିତ ଗଠିତ ଯାଉଥିବା ଗଠିକୁ ‘ମୂତ୍ରଗଠି’ କୁହନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଲୋକ ମୂତ୍ର କିମ୍ବା ନାରୀ ସହ ମିଳନ କରେ, ବାୟୁ ଶୁକ୍ରକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ମୂତ୍ର କରିବା ପରେ ଶୁକ୍ର ତାହାର ସ୍ଥାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପରେ ଶୁକ୍ର ବାହାରିଯାଏ; ଏହି ଶୁକ୍ର ମୂତ୍ରରେ ଛାଇ ପାଣି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଖରା ଓ ଦୁର୍ବଳ ଲୋକଙ୍କୁ ବିପରୀତ ମଳ ହୁଏ, ମୂତ୍ର ମାର୍ଗ ବନ୍ଧ ହେଲେ ମଳ ମିଶିଯାଏ।