ଧନ୍ଵନ୍ତରୀ ମହାଭାଗ ସୁଶୃତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଶୁଣ, ଗ୍ରହଣୀ ଦୋଷ ଦେହରେ କେମିତି ନିର୍ମାଣ ହୁଏ ଏବଂ ଏହାର ଲକ୍ଷଣ କ’ଣ। ଏହି ଦୋଷ ଦେହର ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅସୁବିଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଗ୍ରହଣୀ ଦୋଷରେ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ବାନ୍ତି ହୁଏ, କେବେ କେବେ କାନରେ ଝିଙ୍କା ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ। ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯିବା, ମନ ମାଳିନ୍ୟ, ଅଚେତନ ହୋଇଯିବା ଓ ଜ୍ୱର ଆସିବା। ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ—ଅଚେତନ ହେବା, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଜଙ୍ଘା ଭାର ଲାଗିବା, ହାତ ପା ଫୁଲିଯିବା, ବାୟୁ ଦୋଷରୁ ଘୁମ ଆସିବା, ମୁଖ ଶୁଷ୍କ ହେବା, ଚକ୍ଷୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଅନ୍ଧକାର ଦେଖାଯିବା, ଓ କାନ ଝିଙ୍କିବା। ଏହି ଦୋଷ ବଢିଲେ ପାର୍ଶ୍ୱ, କଟି, ଗଳା ଓ ଉଦରରେ ବେଦନା, ଭୟଙ୍କର ଶୂଳ, ଏବଂ ରୋଗୀ ନିଜେ ଭୟଙ୍କର ଭୋକ ଓ ତିରିକି ତିରିକି ପିଆସ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ। ଖାଦ୍ୟ ପଚିଲେ ଗ୍ୟାସ୍ ହୁଏ, ଖାଇଲେ ଭଲ ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଦୋଷ ଥିଲେ ହୃଦ୍ରୋଗ, ଗାସ୍ତ୍ରିକ ଟ୍ୟୁମର, ଅର୍ଶ, ପ୍ଳୀହା ରୋଗ ଓ ରକ୍ତାଲ୍ପତା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଥାଏ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମଳ ପତଳା, ପାନୀୟ, ଶୁଷ୍କ, କଠିନ, ଶବ୍ଦ ହୋଇ ଫେନି ହୋଇ ଆସେ। ବାରମ୍ବାର ମଳ ଦେବାକୁ ପଡ଼େ, ମୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରେ ଅସୁବିଧା ଓ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସୁବିଧା ଦେଖାଯାଏ। ମଳ ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ନୀଳାବ ହୁଏ, ଦ୍ରବ ରୂପେ ବାହାରିଯାଏ, ବଦବୁ ଓ ତିତିକ୍ତ ଡକା ଆସେ, ହୃଦୟ ଓ କଣ୍ଠରେ ଜ୍ୱାଳା, ଭୋକ ହ୍ରାସ, ପିଆସ ଓ ବେଦନା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। କଫ ଦୋଷରୁ ଆହାର ପଚିବାରେ ବିପରୀତ ଅନୁଭୂତି, ମନ ଅସ୍ୱସ୍ଥ, ବାନ୍ତି, ଭୋକ ହ୍ରାସ, ଲାଗି ଥିବା ଲାର, ଥୁ, କାଶ, ହୃଦ୍ଦ୍ରୋଗ ଓ ନାକରୁ ଝରିବା ଦେଖାଯାଏ। ହୃଦୟ କଠିନ ଲାଗେ, ପେଟ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ ଏବଂ ଭାର ଲାଗେ, ଡକା କୁ ପୁତି ଓ ମିଠା ଗନ୍ଧ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଦୁର୍ବଳତା ଓ କେବେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ମଳ ଯଦି ମିଶ୍ରିତ, ଚିପ୍ଚିପା, ଭାରୀ କିମ୍ବା ତିତିକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତା ଓ ସମସ୍ତ ରୋଗ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଦେହ ଭାଗ ବିଭାଗରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ତିନି ଦୋଷ—ପିଆସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯେଉଁ ଦୋଷ ଗ୍ରହଣୀ ଦୋଷରୁ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ ଥାଏ। ଏହି ଗ୍ରହଣୀ ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ ବାୟୁ ରୋଗ, ପ୍ରମେହପାଶାଣ, କୁଷ୍ଠ, ମଧୁମେହ, ଉଦର ଫୁଲିବା, ବଦବୁ, ଅର୍ଶ ଓ ଗ୍ରହଣୀ ଏହି ଆଠଟି ମହାରୋଗ ଭିତରେ, ଯେଉଁମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ଓ ଦୁର୍ଜୟ। ଏବେ ଧନ୍ଵନ୍ତରୀ କହିଲେ—“ହେ ସୁଶୃତ, ଏବେ ତୁମେ ମୁତ୍ରବନ୍ଧ (ମୁତ୍ର ରୋଗ) ର କାରଣ ଶୁଣ। ମୁତ୍ରାଶୟ, ତାହାର ଗ୍ରୀବା, ଲିଙ୍ଗ, କଟି, ଶୁକ୍ରାଶୟ ଓ ମୁଦ୍ରାନ୍ତ—ଏହି ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଗୁଡ଼ିକୁ ଦେହର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକ ଏକ ନାଳୀ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଯାହା ଗୁଦ ଓ ଅସ୍ଥି ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମୁତ୍ରାଶୟ ତଳ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁତ୍ର ଶିରା ଖୋଲିଥାଏ। ପାର୍ଶ୍ୱ ଦିଗରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧାରା ମୁତ୍ରାଶୟକୁ ସଦା ପୂରଣ କରେ, ଏହି ନାଳୀ ମାର୍ଗରେ ବିଶ୍ୱିତ୍ତ ହୋଇ ଏହି ଅଂଶରେ ବିଶ୍ୱିତ୍ତ ପ୍ରକାର ରୋଗ ହୁଏ। ମୁତ୍ରବନ୍ଧ ଓ ପ୍ରମେହ ଦୁଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ, ଏହି ଦୁଇ ରୋଗ ଦେହର ମର୍ମସ୍ଥଳକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି, ମୁତ୍ରାଶୟ, କଟି ଓ ଲିଙ୍ଗରେ ମୃଦୁ କିନ୍ତୁ ବାରମ୍ବାର ବେଦନା ଦେଖାଏ। ବାୟୁ ଦୋଷରେ ମୁତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ, ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ହଳଦିଆ ଏବଂ ସଦା ଜ୍ୱାଳା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, କଫ ଦୋଷରେ ରକ୍ତ ମିଶ୍ରିତ ମୁତ୍ର, ମୁତ୍ରାଶୟ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ ଭାରୀ ଓ ଫୁଲିଯାଏ। ମୁତ୍ର ଚିପ୍ଚିପା, ଅବରୋଧିତ ଓ ତିନି ଦୋଷରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ। ବାୟୁ ଯଦି ମୁତ୍ରାଶୟ ମୁହଁକୁ ଅବରୋଧ କରେ ଓ ଶୁଷ୍କ କରେ, ତେବେ ମୁତ୍ର ପିତ୍ତ, କଫ କିମ୍ବା ଶୁକ୍ର ମିଶି ବିକଟ ପାଶାଣ ତିଆରି କରେ, ଯାହା ଗାଈର ପିତ୍ତ ପରି ହଳଦିଆ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ମୂଳତଃ କଫ ଦୋଷରେ ଆଧାରିତ। ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ମୁତ୍ରାଶୟ ଫୁଲିଯିବା ଓ ଏହି ଅଂଶରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା। ମୁତ୍ରାଶୟରେ ମୁତ୍ର ଅଟକିଯାଏ, ପେଶାବ କରିବାରେ ବେଦନା, ଜ୍ୱର ଓ ଭୋକ ହ୍ରାସ ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ନାଭି, ଗୁଦ, ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା। ମୁତ୍ର ମାର୍ଗ ଖୋଲିଲେ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ମୁତ୍ର ହୁଏ, ବନ୍ଧ ହେଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ପ୍ରସ୍ତର ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ମୁତ୍ର ଆସେ। ବାୟୁ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ମିଶି ବେଦନା ଦିଏ, ରୋଗୀ ଦାନ୍ତ କଟେ, ଶରୀର କମ୍ପିଥାଏ। ସେ ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ଓ ନାଭିକୁ ଧରି, ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ; ବାୟୁ ଦୋଷରୁ ବାରମ୍ବାର ମଳ ଓ ମୁତ୍ର ଛୋଟ ଛୋଟ କରି ବାହାରିଥାଏ। ଏହି ପାଶାଣ କେବେ କଳା ଓ କଠିନ, କେବେ କଟା ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ମୁତ୍ରାଶୟ ଜ୍ୱଳିଥାଏ। ପାଶାଣ ଭଲ୍ଲାତକ ବିଜ ପରି, ଲାଲ, ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ସ୍ୱେତ; କଫ ଦୋଷରୁ ମୁତ୍ରାଶୟ ଝିଅ ଓ ଭାରୀ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ବଡ଼, ମସୃଣ, ମଧୁ ରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ସ୍ୱେତ ପାଶାଣ ସିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବେଶି ଦେଖାଯାଏ। ନାଳୀ ଛୋଟ ଥିଲେ ଓ ଧରି ଓ ବାହାର କରିବା ସହଜ ହେଲେ ଲୋକ ସ୍ୱସ୍ଥ ଅନୁଭୂତି କରେ; କିନ୍ତୁ ଶୁକ୍ର ଅଟକିଲେ ଏକ ବଡ଼ ପାଶାଣ ତିଆରି ହୁଏ। ଯଦି ଶୁକ୍ର ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଚଳିଯାଏ କିମ୍ବା ବାହାରି ନଯାଏ, ବାୟୁ ଦୁଇ ଶୁକ୍ରାଶୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୁକ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ, ଏହି ଶୁଷ୍କ ଶୁକ୍ର ପାଶାଣ ରୂପେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହା ମୁତ୍ରାଶୟରେ ବେଦନା, ମୁତ୍ର କଷ୍ଟ ଓ ଫୁଲିବା ଦେଖାଏ; ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ ଶୀଘ୍ର ଶୁଷ୍କ ହୋଇ ଘଳିଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଜ୍ୱର ଓ କାଶ ହୁଏ, ପାଶାଣ ଗୁଟିକା ପରି ଛୋଟ ଛୋଟ ହୁଏ; ବାୟୁ ଭଙ୍ଗ କରିଲେ ଏହି ପାଶାଣ ଉପରି ଦିଗକୁ ଚଳିଯାଏ। ଏହି ପାଶାଣ କେବେ ମୁତ୍ର ସହିତ ବାହାରିଯାଏ, କେବେ ଉଲ୍ଟା ଦିଗକୁ ଚଳି ହଜମ ହୁଏ; ବାୟୁ ଯଦି ମୁତ୍ରାଶୟ ମୁହଁରେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ମୁତ୍ର ଅଟକିଯାଏ।