ଏହି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଓ ଉପଦେଶମୟ କଥା ଭଳି ରୂପେ ଏପରି ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ— ଏକ ଦୁଃଖଦ ରୋଗ ଦେହରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯାହା ରକ୍ତ ଲଗା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଅପଚିତ ଘାସ ମିଶିଥିବା ମଳ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହା ସହିତ ଶରୀର ଘମେ ଭିଜିଯାଏ, ଜଳନ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଗୁଦ୍ଦ୍ୱାରରେ ଜଳନ ଓ ବେଦନା ଥାଏ, ତୀକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ଗାଢ଼ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏଠାରେ ମଳ ସ୍ନିଗ୍ଧ, କମ୍, ଓ ଝରି ପଡ଼ୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କେଶ ଝଡ଼ିଯାଏ, ଶରୀରରେ ତୀବ୍ର ଅସ୍ୱସ୍ଥତା ଓ ମୁତ୍ରାଶୟ, ଗୁଦ୍ ଓ ଉଦରରେ ଭାରତ୍ବ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯଦି ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ହେଉନଥାଏ, ତେବେ ଏହା ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଭୟରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତି ଶୁଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧି ବାହାରିଯାଏ। ଏପରି ସମୟରେ ଶୀଘ୍ର ଗରମ, ତରଳ ଓ ହଲକା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ସମାନ, ଏବଂ ଶୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ସାରାଂଶରେ, ଦ୍ୱିପ୍ରକାର ଅତିସାର ଥାଏ— ଅଶୁଦ୍ଧି ସହିତ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧି ବିନା। ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତ ମିଶିଯାଏ, ଏହା ରସ ଦୋଷ; ଓ ଭାରତ୍ବ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଜଳକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ମଳ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଶବ୍ଦମୟ, ଅବରୁଦ୍ଧ ଓ ବେଦନାଜନକ ହୁଏ। ଅପର ପ୍ରକାର, ଅଶୁଦ୍ଧି ବିନା, ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଡୁବେ ନାହିଁ। ଅତିସାର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ସାବଧାନ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠିରେ ଅତି ଅନ୍ନସଂଚୟ ଦ୍ୱାରା ଜଥରାଗ୍ନି ନିବୃତି ହୁଏ, ମଳ ଅଶୁଦ୍ଧିମୟ କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ଯେପରି ହେଉ, ଏହା ପଚିଯାଇ ଅତିସାର ଭାବେ ବାହାରେ। ଏହି ଅତିସାର ସ୍ୱଭାବତଃ ବେଶି ପ୍ରମାଣରେ ମଳ ବିସର୍ଜନ କରାଏ; ଅଶୁଦ୍ଧି ମିଶିଲେ ଏହା ଅପଚିତ, ଯଦି ପଚିଯାଏ ତେବେ ଏପରି ନୁହଁ। ଦୀର୍ଘକାଳ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗ ହେଲେ ଅନ୍ନ ସଂଚୟ ହୁଏ ଓ ଉପବାସ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ; କେବେ କେବେ ହଠାତ୍ କମ୍ପନ, କେବେ କେବେ ଯୋଇନ୍ଟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ; ଏହା ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୋଷ ଓ ତାଙ୍କର ସଂୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି— ଅଙ୍ଗଶିଥିଳା, ଦୀର୍ଘକାଳ ବାୟୁ, ହଳକା ଲାଲି, ମୁହଁରେ ଖରାପ ସ୍ୱାଦ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ପିପାସା, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା। ଉଦର ଫୁଲିଯାଏ, ବାନ୍ତି ହୁଏ, କେବେ କେବେ କାନରେ ଗୁଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ ହୁଏ; ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି- ଶରୀର ଶୁଷ୍କତା, ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ ନିଉଁଆ, ଅଚେତନତା ଓ ଜ୍ୱର। ଅଚେତନତା, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଜଂଘାରେ ଭାରତ୍ବ, ହାତ ଓ ପାଏ ସ୍ୱେଲିଂ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ନିଦ୍ରା, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କତା, ଚକ୍ଷୁରେ ଅନ୍ଧକାର ଓ କାନରେ ଗୁଞ୍ଜନ ଦେଖାଯାଏ। ପାର୍ଶ୍ୱ, କଟି ଓ କଣ୍ଠରେ ବେଦନା, ତୀବ୍ର କୋଳିକ୍, ରୋଗୀରେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ବୃଦ୍ଧି, ଭୋକ ଓ ପିପାସା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ରହିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ନ ପଚିଯାଏ, ତେବେ ଗ୍ୟାସ ହୁଏ; ଭୋଜନ ପରେ ସ୍ୱସ୍ଥତା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୃଦ୍ରୋଗ, ଗଠି, ଅର୍ଶ, ପ୍ଲୀହା ଓ ପାଣ୍ଡୁ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମଳ ପତଳା, ତରଳ, ଶୁଷ୍କ, କଠିନ, ଶବ୍ଦମୟ ଓ ଫେନିଳ ହୁଏ; ପୁନଃପୁନଃ ଗୁଦ୍ଦ୍ୱାରରେ ଅସୁବିଧା ସହିତ ବିସର୍ଜନ ହୁଏ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ କାଶ ଦେଖାଯାଏ। ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ନୀଳାବ ରଙ୍ଗର ତରଳ ମଳ ବିସର୍ଜନ ହୁଏ; ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଖଟା ଉଲ୍ଟି, ହୃଦୟ ଓ କଣ୍ଠରେ ଜଳନ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ପିପାସା ଓ ବେଦନା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ନପାଚନ କଷ୍ଟଦାୟକ, ମନ୍ ଅସ୍ୱସ୍ଥ, ବାନ୍ତି, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଚିପ୍ଚିପା ଲାଲି, ଥୁ, କାଶ, ହୃଦ୍କ୍ଳେଶ ଓ ନାକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ରବଣ ହୁଏ। ହୃଦୟ ଶିଥିଳ, ଉଦର ନିର୍ବେଦନ ଓ ଭାରତ୍ବ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ମିଠା ଡକା, ଶିଥିଳତା, କେବେ କେବେ ଉତ୍ସାହ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ମଳ ଯଦି ମିଶ୍ରିତ, ଚିପ୍ଚିପା, ଭାରି କିମ୍ବା ଖଟା ହୁଏ, ତେବେ ଦେହ ଶୁଷ୍କ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶିଥିଳତା ଓ ସମସ୍ତ ରୋଗ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ତିନି ପ୍ରକାର ଅଶୁଦ୍ଧି—ପିପାସା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ— ଯେପରି ଦେହର ବିଭାଗରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଏମିତି ଗ୍ରହଣୀ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତଠାରେ ଏହି ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ। ବାୟୁ, ଶୁକ୍ରଗ୍ରନ୍ଥି, କୁଷ୍ଠ, ମଧୁମେହ, ଉଦରଶୁଳି, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅର୍ଶ ଓ ଗ୍ରହଣୀ— ଏହି ଅଷ୍ଟ ମହାରୋଗ ଅତି ଦୁର୍ଜୟ। ଏହିପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: "ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଏବେ ତୁମେ ମୁତ୍ରାବ୍ରୋଧର କାରଣ ଶୁଣ। ମୁତ୍ରାଶୟ, ତାହାର ଗ୍ରୀବା, ଲିଙ୍ଗ, କଟି, ଶୁକ୍ରଣ୍ଡ ଓ ଗୁଦ୍— ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଏକକ ନାଳୀ ସମର୍ଥିତ, ଗୁଦ୍ ଓ ଅସ୍ଥିର ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ; ମୁତ୍ରାଶୟ ତଳକୁ ମୁଁହ କରି ରହିଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁତ୍ରନାଳୀର ମୁଁହ ଅଛି। ପାର୍ଶ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଝରଣା ଏହିଠାରେ ନିରନ୍ତର ପୂରଣ କରେ; ଏହି ନାଳୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବେଶ କରି, ଏହା କୁଳ ଶତ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ମୁତ୍ରାବ୍ରୋଧ ଓ ମଧୁମେହ, ଉଭୟ ତୀବ୍ର, ମୂଳ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରି, ମୁତ୍ରାଶୟ, କଟି ଓ ଲିଙ୍ଗରେ ମୃଦୁ କିନ୍ତୁ ବାରମ୍ବାର ବେଦନା ଦିଏ। ବାୟୁ ଦୋଷରେ ମୁତ୍ର କମ୍ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ହଳଦିଆ ଓ ସଦା ଜଳନ ଅନୁଭୂତି; ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦୋଷରେ ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ, ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ଲିଙ୍ଗ ଭାରୀ ଓ ସ୍ୱେଲିଂ ହୁଏ। ମୁତ୍ର ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଅବରୁଦ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ; ବାୟୁ ଯଦି ମୁତ୍ରାଶୟର ମୁଁହ ଅବରୋଧ କରି ଶୁଷ୍କ କରେ— ତେବେ ମୁତ୍ର ପିତ୍ତ, ଶ୍ଲେଷ୍ମା କିମ୍ବା ଶୁକ୍ର ମିଶି ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଭୟଙ୍କର ପାଥର ତିଆରି କରେ, ଯାହା ଗାଈର ପିତ୍ତ ପରି ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଆଧାରିତ; ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ମୁତ୍ରାଶୟ ସ୍ୱେଲିଂ ଓ ପ୍ରଭାବିତ ସ୍ଥାନରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା। ମୁତ୍ରାଶୟରେ ମୁତ୍ର ଅବରୋଧ, ବେଦନାଦାୟକ ମୁତ୍ରବିସର୍ଜନ, ଜ୍ୱର ଓ ଭୋକ ନ ଲାଗିବା; ପ୍ରାୟ: ନାଭି, ଗୁଦ୍, ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା ଦେଖାଯାଏ। ନାଳୀ ଖୋଲା ହେଲେ ମୁତ୍ର ବେଶି ହୁଏ; ଅବରୋଧ ହେଲେ କଷ୍ଟରେ, ଗୋମେଦକ ମଣି ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ।