ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ମହାର୍ଷି ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏହି ଶରୀରରେ କଠିନ ଏବଂ ଅଚଳ ଯେ କଣ୍ଡ ଅଥବା ଚାମ ଉପରେ ଚିରା ଓ ଗଠି ହୁଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଚିହ୍ନିପାରିବେ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ରୂକ୍ଷତା, ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମୁହଁ କଳା ହେବା, ଏବଂ କଫ ଦ୍ୱାରା ତେଲ ମାନି, ଗଠି ଓ ସାଧାରଣ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକାର ରୋଗ ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଅବରୋଧ ଘଟାଇପାରିବାରୁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଏହାର ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ରୋଗ ମୁଳତଃ ମଳଦ୍ୱାର ଓ ଉଦରକୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଇପାରେ। ଏଵେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ— “ହେ ଶୁଶ୍ରୁତ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅତିସାର ଓ ଗ୍ରହଣୀ ଭ୍ରମ୍ଶ ର ହେତୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ରୋଗ ଛଅ ପ୍ରକାରର, ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଏବଂ ଏହାମାନେ ଏକାକାରୀ ଅଥବା ଏକାସାଥି ଅସନ୍ତୁଳିତ ହେଲେ, ଭୟ ଓ ଶୋକ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଅତିରିକ୍ତ ପାଣି ପିବିବା, ଶୁଷ୍କ ଖାଦ୍ୟ, କାଚା ମାଂସ, ତେଲ ମାନି ଖାଦ୍ୟ, ତିଳ ଚୁଣା, ଅପକ୍ୱ ଧାନ୍ୟ ଭୋଜନ କରିଲେ ଅତିସାର ହୁଏ। ଅତ୍ୟଧିକ ମଦ୍ୟପାନ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଅତି ଭୋଜନ, ରସ ଓ ତେଲ ମିଶ୍ରଣର ଅସମ୍ବନ୍ଧ, କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପ୍ରେରଣ, ଅନୁଚିତ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଯାହା ଅତିସାର ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଏହି ବିକୃତ ବାୟୁ ନିମ୍ନ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ନଶ୍ୱାନ କରିଦେଇଥାଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟ, ମଳ ଓ ଆନ୍ତ୍ର ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଢିଲା ମଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଅତିସାର ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି— ହୃଦୟ, ମଳଦ୍ୱାର ଓ ଆନ୍ତ୍ରରେ ବିକାର, ଅଙ୍ଗର ଘମ, ଓ ଦୂଷିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ରୋକାଯିବା। ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ଉଦର ଫୁଲିଯାଏ, ଜଠରାଗ୍ନି ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ୱର ନଥାଏ। ମଳ କମ୍, ନିରବ ଓ କଠିନ ଭାବରେ ବାହାରେ। ମଳ ଶୁଷ୍କ, ଫେନିଳ ଓ ପ୍ରସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ବା ଆବାରେ ଆବାର ବା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବରେ ବାହାରେ; ଏହି ମଳ ଦଗ୍ଧ ବା ବିଷାକ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, ଛିପ୍ସି ଓ ଚିରିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ମଳଦ୍ୱାର ଶୁଷ୍କ ଓ ସଂକୁଚିତ ହୁଏ, ଚୁଲ ଖଡ଼ିଯାଏ, ଓ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ହୁଏ, ଏବେ ଯଦି ପିତ୍ତ ଜଡିତ ଥାଏ, ତେବେ ମଳ ହଳଦୀ ବା ହରିତ ଘାସ ରଙ୍ଗର ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମଳ ରକ୍ତ ମିଶ୍ରିତ, ଅତି ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଅପଚୟିତ ଘାସ ମିଶିଥାଏ, ଘମ ଓ ପୋଡ଼ା ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଥାଏ; ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମଳଦ୍ୱାରରେ ତାପ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ରୁଚି ଚାହାଣି, ଏବଂ ଘନ କଫ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ମଳ ଛିପ୍ସି, କମ୍ ଓ ପ୍ରବାହମାନ ହୁଏ; ଏହା ଚୁଲ ଖସିବା, ଭୟଙ୍କର ଅସୁବିଧା, ଓ ମୁତ୍ରାଶୟ, ମଳଦ୍ୱାର ଓ ଉଦରରେ ଭାର ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ। ଯଦି ଏହି ସମସ୍ୟା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଚିକିତ୍ସା ନହୁଏ, ତେବେ ଏହା ସମଗ୍ର ଦେହକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଏବଂ ମନ ଭୟ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହେଲେ ଶରୀର ଶୋଇଲେ ଏହା ବାହାରେ। ଏପରେ ବାୟୁକୁ ଶୀଘ୍ର ଲଘୁ, ଉଷ୍ଣ ଏବଂ ଦ୍ରବ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ରୋଗରେ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଏକାକାରୀ, ଏବଂ ଶୋକ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହୁଏ। ସାରକଥା, ଅତିସାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଦୂଷିତ ଓ ଅଦୂଷିତ। ଯଦି ରକ୍ତ ମିଶିଥାଏ, ଏହା ରସ ଦୋଷର ଚିହ୍ନ; ଭାର ଦ୍ୱାରା ଏହା ପାଣିରେ ଯାଏ; ମଳ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଶବ୍ଦ, ଅବରୋଧ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ। ଏହାର ବିପରୀତ, ଅଦୂଷିତ ଅତିସାର କଫ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଡୁବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ସାବଧାନ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଅପଚୟକାରୀ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଚୟ ଦ୍ୱାରା, ମଳ ଦୂଷିତ ବା ଶୁଧ୍ଧ ହେଉ, ଏହା ପଚି ଅତିସାର ଭାବରେ ବାହାରେ। ଏହି ଅତିସାର ସ୍ୱଭାବତଃ ଅତି ପ୍ରବାହ ଦେଇଥାଏ; ଦୂଷିତ ହେଲେ ଅପଚୟିତ, ଯଦି ପଚିଯାଏ ତେବେ ଏମିତି ନୁହଁଏ। ଦୀର୍ଘକାଳ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରବ୍ୟ ସଂଚୟ ଓ ଉପବାସ ଅନୁବୃତି ହୁଏ; କେବେ କେବେ ଅଚାନକ କମ୍ପନ, ଅଚାନକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ; ଏହା ଚାରି ପ୍ରକାର, ତିନି ଦୋଷ ଓ ଏହାମାନେ ମିଶି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି— ଅଙ୍ଗ ଦୁର୍ବଳତା, ଅବିରତ ବାୟୁ, ହଳୁକ ଲାଲା, ମୁହଁରେ ଖରାପ ରୁଚି, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ତିରିକ୍ଷ୍ଣ ତୃଷ୍ଣା, କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା। ଉଦର ଫୁଲିଯାଏ, ବାନ୍ତି ହୁଏ, କେବେ କେବେ କାନରେ ଧ୍ୱନି ହୁଏ; ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଶରୀର କ୍ଷୀଣତା, ବାନ୍ତି ଆସିବା, ଅଚେତନ ଓ ଜ୍ୱର। ଅଚେତନ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଜଂଘାରେ ଭାର, ହାତପାଏ ସୋଉଥିବା, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ନିଦ୍ରା, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହେବା, ଆଖି ଆଗରେ ଅନ୍ଧାରି, କାନରେ ଧ୍ୱନି। ପାର୍ଶ୍ୱ, ବାହୁ, ଗଳାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଭୟଙ୍କର ଉଦର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ରୋଗୀଙ୍କରେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ବୃଦ୍ଧି, ଭୋକ ଓ ତୃଷ୍ଣା ଅପୂରଣିୟ ହୁଏ। ଯଦି ଖାଦ୍ୟ ପଚିଯାଏ, ତେବେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ୟାସ ହୁଏ; ଭୋଜନ ପରେ ଶୁଭ ଅନୁଭୂତି ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୃଦ୍ରୋଗ, ଉଦର ଗଠି, ଅର୍ଶ, ପ୍ଲୀହା ଓ ପାଣ୍ଡୁ ହୁଏ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମଳ ପତଳା, ଦ୍ରବ, ଶୁଷ୍କ, କଠିନ, ଶବ୍ଦ ଓ ଫେନିଳ ହୁଏ; ବାରମ୍ବାର ମଳଦ୍ୱାରରେ ଅସୁବିଧା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ କାଶ ଦେଖାଯାଏ। ହଳଦିଆ ବା ନୀଳାବ ରଙ୍ଗରେ ଦ୍ରବ ମଳ ବାହାରେ; ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଖଟା ଡକା, ହୃଦୟ ଓ କଣ୍ଠରେ ପୋଡ଼ା, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ଜଠରାଗ୍ନି ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ, ମନ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ, ବାନ୍ତି, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଚିପ୍ସି ଲାଲା, ଥୁ, କାଶ, ହୃଦୟ ଝଡ଼କା, ଓ ନାକ ରସାବା। ହୃଦୟ କଠିନ, ଉଦର ଅନୁଭୂତି ଓ ଭାର, ଡକା ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ମିଠା, ଦୁର୍ବଳତା ଓ କେବେ କେବେ ଉତ୍ସାହ ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ମଳ ମିଶ୍ରିତ, ଚିପ୍ସି, ଭାରୀ ବା ଖଟା ହୁଏ, ଏକ ଦୂର୍ବଳ ଲୋକମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ଲକ୍ଷଣରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ। ତିନି ଦୂଷ୍ୟ— ତୃଷ୍ଣା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଦେହ ଭାଗ ବିଭାଗ ହେଉଛି, ସେଉଁଠି ଗ୍ରହଣୀ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ସବୁଠାରେ ଥାଏ।