ଏହି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକର ଅନୁସୃତ ଉପଖ୍ୟାନ ଏପରି: ଏକ ଅସୁସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ, ଶରୀରରେ ବାୟୁ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ବଢିଯାଏ। ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ମଳ ଗଢ଼ିଯାଏ, ଶୁଷ୍କ ଏବଂ କଠିନ ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଅନେକ ସମୟ ବାୟୁ ସହିତ ମିଶି ଥାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେହର ଗଭୀର ଅଂଶରେ, ଯେପରିକି ପେଟ, ପିଠି, ହୃଦୟ ଏବଂ ପାଶ୍ୱ ଭାଗରେ ଭୟଙ୍କର ପୀଡା ଦେଇଥାଏ। ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ମଳ କଠିନ ହୋଇଯାଏ, ମନ୍ଦାଗ୍ନି ଓ ବାନ୍ତି ହୁଏ, ଚେହେରା ଫୁଲିଯାଏ, ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ। ବାୟୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି ହୋଇଲେ ଏହା ଅନେକ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ—ବାନ୍ତି, ଭୋକ ହ୍ରାସ, ଜ୍ୱର, ହୃଦ୍ରୋଗ, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ମୁତ୍ର ରୋକା, ଏବଂ ପାଚନ ତ୍ରୁଟି। ଏହି ବେଳେ ଶ୍ରବଣଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଭୟଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କଫ, ନାକ ବନ୍ଦ, ମନୋବିକାର, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, କଠିନ ଶ୍ୱାସ, ପିତ୍ତ ଦୋଷ, ପେଟର ଗଠି, ଇତ୍ୟାଦି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସବୁ ରୋଗ ବାୟୁ ଦୋଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ, ଏମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଏମିତି ଭୟଙ୍କର ଯାହା ମୃତ୍ୟୁକୁ ନେଇଯାଏ ଓ ଭୟଙ୍କର ଜଟିଳତା ଆଣେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ, ସେମାନେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଏବଂ ନାଳୀ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଅନେକ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ରୋଗ ଦେହରେ ଘୂଞ୍ଚିଯାଇଛି, ତାହା ଅସାଧ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନିବଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରେ। ଦୁଇ ଦୋଷ ମିଶି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ନାଳୀ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ବର୍ଷାବ୍ଧି ଧରି ଚିକିତ୍ସା ଦରକାର। ବାହ୍ୟ ନାଳୀ ଓ ଏକ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଅର୍ଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସହଜରେ ନିରାମୟ ହୁଏ ଓ ଏହା ବିକାଶ ପାଇବାରେ ଅଧିକ ସମୟ ଲାଗେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଅର୍ଶ ଗୁପ୍ତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଜନ୍ମଜାତ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏନି। କୀଟ ଦୋଷ ଦେହରେ ଚିପିଚିପିଏ ଓ ମୃଦୁ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ବାୟୁ ଯଦି କଫକୁ ବାହାରେ ନେଇଯାଏ, ତେବେ ଚର୍ମରେ ବାହ୍ୟ ଅର୍ଶ ହୁଏ। ଏହି ଅର୍ଶ କଠିନ, ଅଚଳ ଓ ତିଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ରୂକ୍ଷତା, ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମୁଁହ ମାଞ୍ଜିବା, କଫ ଦ୍ୱାରା ତେଲା ଭାବ, ଗଠି ଓ ସାଧାରଣ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି ଅର୍ଶ ଦେଖିଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ତୁରନ୍ତ ଏହାର ପ୍ରତିକାର କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି ରୋଗ ତ୍ୱରିତ ଅନୁସ୍ଥାନ ଓ ପେଟରେ ବାଧା ଦେଇପାରେ। ଏହିପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦିବାମଳ ଓ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣର କାରଣ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି। ଏହି ରୋଗ ଛଅ ପ୍ରକାରର, ଏକାକାରେ କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ଦୋଷ ଓ ଭୟ, ଶୋକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରଚୁର ପାଣି ପିଇବା, ଶୁଷ୍କ ଖାଦ୍ୟ, କাঁচା ମାଂସ, ତେଲା ଭୋଜନ, ତିଳ ଚୁଣା, ଅପକ୍୵ ଅନ୍ନ ଖାଇବା ଦ୍ୱାରା ଦିବାମଳ ହୁଏ। ଅତ୍ୟଧିକ ମଦ୍ୟପାନ, ଅତି ଖାଦ୍ୟ, ରସ ଓ ତେଲ ମିଶ୍ରଣର ଅସମ୍ବନ୍ଧ, କୀଟ ଦୋଷ ଓ ଅଉଚିତ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ବିକୃତି ହୁଏ। ବିକୃତ ବାୟୁ ତଳକୁ ବ୍ୟାପି ଅଗ୍ନିକୁ ନଶ୍ୱତ କରେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ନ, ମଳ ଓ ନାଳୀ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ମଳ ଢିଲା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଦିବାମଳ ଆସିବାର ପୂର୍ବ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି—ହୃଦୟ, ଗୁଦ ଓ ନାଳୀରେ ବିକୃତି, ଅଂଗରେ ଘମ ଓ ମଳ ଅବରୋଧ। ଏଥିରେ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ୱର ନଥାଏ, ମଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍, ଶାନ୍ତ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ହୁଏ। ମଳ ଶୁଷ୍କ, ଫେନିଲ ଏବଂ ପ୍ରକାଶମାନ, ବାରମ୍ବାର କିମ୍ବା ଅନ୍ତରାଳରେ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରେ; ଏହା ଜଳିଗଲା କିମ୍ବା ବିଷିକ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, ଚିପି ଓ କଟୁ ପୀଡା ଦେଉଥାଏ। ଗୁଦ ଶୁଷ୍କ ଓ ଚିପି ହୋଇଯାଏ, ଲୋମ ତନ୍ଦୁରୁସ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମଳ ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ହରିତ ଘାସ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ମଳ ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅପଚିତ ତୃଣ ମିଶ୍ରିତ, ଘମ ଓ ଦାହ ସହିତ ଦେଖାଯାଏ; ଗୁଦରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ତାପ, ତୀବ୍ର ରୁଚି ଆଶା, ଏବଂ ଘନ କଫ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ମଳ ଚିପି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଓ ପ୍ରବାହମାନ; ଏହା ଚୁଲି ଝଡ଼ିଯାଏ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସୁବିଧା, ମୁତ୍ରାଶୟ, ଗୁଦ ଓ ପେଟରେ ଭାରତା ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଯଦି ଶରୀର ଭଲଭାବେ ଅନୁଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ; ଭୟ ଦ୍ୱାରା ମନ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ଏହା ବାହାରିଯାଏ। ଏହିବେଳେ ବାୟୁକୁ ତୁରନ୍ତ ଉଷ୍ଣ, ତରଳ ଓ ହାଲୁକା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ଲକ୍ଷଣ ସମାନ, ଏବଂ ଶୋକରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ସାରାଂଶରେ, ଦିବାମଳ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଦୋଷମିଶ୍ର ଓ ଦୋଷବିହୀନ; ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ ହେଲେ ଏହା ରସଦୋଷ, ଭାର ଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ଯାଏ; ମଳ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଶବ୍ଦମୟ, ଅବରୋଧ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ। ଏହାର ବିପରୀତ, ଦୋଷବିହୀନ ଦିବାମଳ କଫ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତଳକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; ଏହି ଦିବାମଳ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ସତର୍କ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି, ଅତ୍ୟଧିକ ଅଗ୍ନିନାଶକ କାରକ ବଢ଼ିଯିବାରୁ, ମଳ ଶୁଧ୍ଧ କିମ୍ବା ଅଶୁଧ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପାଚିତ ହୋଇ ଦିବାମଳ ଭାବରେ ବାହାରିଯାଏ। ଏହି ଦିବାମଳ ତାହାର ସ୍ୱଭାବରୁ ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରବାହ ଦେଉଥାଏ; ଅଶୁଧ୍ଧ ହେଲେ ଅପାଚିତ, ଶୁଧ୍ଧ ହେଲେ ଏମିତି ନୁହଁ। ଦୀର୍ଘକାଳ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗ ଜମା ହୋଇ ଉପବାସ କରାଏ; କେବେ କେବେ ଅଚାନକ କମ୍ପ, କେବେ କେବେ ଯୋଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଚାରିପ୍ରକାର ଦୋଷ ଓ ତାଙ୍କ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଅଂଗବଳ ହ୍ରାସ, ସ୍ଥାୟୀ ବାୟୁ, ହଳୁକ ଲାଲା, ମୁଁହରେ ଦୁର୍ବାସନା, ଭୋକ ହ୍ରାସ, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ମୃଚ୍ଛା। ଏଠାରେ ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ବାନ୍ତି ହୁଏ, କେବେ କେବେ କାନରେ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ; ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ—କ୍ଷୟ, ମନ୍ଦାଗ୍ନି, ମୃଚ୍ଛା ଓ ଜ୍ୱର।