ଏକ ସମୟର କଥା, ଶ୍ରୀଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ଦେହର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଦୋଷ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ବିଷୟରେ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, ଯେତେବେଳେ କଫ ଦୋଷ ବେଶି ହୁଏ, ତେଣୁ ଶରୀରରେ ଯେଉଁ ଗଠା ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ବଡ଼, ଘନ, ଅଳ୍ପ ପୀଡାଦାୟକ, ଧଳା, ଉତ୍ତୋଳିତ, ସଫା ଏବଂ ତେଲ ମାରା, କଠିନ, ଗୋଲାକାର, ଭାରି ଓ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ସେମାନେ ଛିପ୍ଚିପା, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ମୃଦୁ ଥାନ୍ତି, ଖୁବ ଖୁଜୁଲି ହୁଏ, ଛୁଆକୁ ମଧୁର ଲାଗେ, କରିରା ବା କଞ୍ଚା କଠାଳ ଗଛର ତଣ୍ଡ ଓ ଗାୟର ଥଣ୍ଡିର ଦୃଷ୍ୟ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଗଠାମାନେ ପ୍ରାୟ ନିମ୍ନ ଅଂଶରେ, ଯଥା କଟି ଓ ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ ନିକଟରେ ଥାନ୍ତି, ସାପ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ ପୁୟ ହୁଏ, ମୁତ୍ରାଶୟ ଓ ନାଭିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ। ଏହା ସହିତ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ହୃଦ୍ସ୍ପନ୍ଦନ, ବେଶି ଲାର ଝରିବା, ଭୋକ କମିଯିବା, ଓ ନାକ ବନ୍ଦ ହେବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଶିର ଭାରି ହୁଏ, ଶୀତ ଲାଗେ, ମୁଖ ଟିକ୍କା, ନପୁଂସକତା, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ମୃଦୁତା, ବମି, ଅତିସାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସୁବିଧା ଆଣେ। ମଳ ଏହିଠି ତେଲିଆ, କଫ ଓ ମ୍ୟୁକସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କେବେ କେବେ ରକ୍ତ ମିଶ୍ରିତ ଥାଏ; ଏହା ସ୍ଵାଭାବିକ ଭାବେ ଯାଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ, ଚର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଧଳା ଓ ତେଲିଆ ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ମିଶ୍ରିତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ରକ୍ତ ଦୋଷ ବେଶି ହୁଏ, ତେଣୁ ଗୁଦରେ ଥିବା ଗଠା ହଳଦିଆ ଦେଖାଯାଏ, ବଟବୃକ୍ଷର ଫଳ, ଗୁଞ୍ଜା ବା ପ୍ରବାଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ତାପଦାୟକ ହୁଏ, ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇ ଶ୍ରୋତ ଅବରୋଧ କରେ। ଏହା ହଠାତ୍ ରକ୍ତ ସ୍ରାବ କରେ, ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ରକ୍ତପାତ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ମୟୂର ଭଳି ଚିତ୍କାର କରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଏ, ରକ୍ତ ଶୂନ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ରଙ୍ଗ, ଶକ୍ତି, ଉତ୍ସାହ ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ପାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ବିଶେଷକରି ମୁଦ୍ଗ, କୋଦ୍ରବ, ଜମ୍ବୀର, କରିରା, ଚଣା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅଧିକ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ଦୋଷ ଶୁଷ୍କ, ବାନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ତେଣୁ ଏହା ଗୁଦରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ତଳ ମାର୍ଗ ଅବରୋଧ କରେ, ତଳ ଅଂଶକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ। ଏହି କାରଣରୁ ମଳ କଠିନ, ଶୁଷ୍କ ଓ ବାୟୁ ମିଶ୍ରିତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଗଭୀର ପେଟ, ପିଠି, ହୃଦୟ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ। ଉଦର ଫୁଲିଯାଏ, ମଳ କଠିନ ଓ ଅପଚୟ ହୁଏ, ଚିରିଯିବା ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ବିଶେଷ ଭାବେ ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଗଣ୍ଡ ଫୁଲିଯିବା ଦେଖାଯାଏ। ବାୟୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି ଦ୍ୱାରା ବମି, ଭୋକ ନା ଲାଗିବା, ଜ୍ୱର, ହୃଦ୍ରୋଗ, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ମୁତ୍ର ରୋକା ଓ ଅତିସାର ହୁଏ। ଏହା ସହିତ ବେଧିରା, ଶିର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ମୁଣ୍ଡ ଦୁଃଖ, କାଶ, ନାକ ବନ୍ଦ, ମନସିକ ବିକ୍ଷୋଭ, ତିବ୍ର ତିରିଷ୍ଣା, ଶ୍ୱାସ ନିବାହରେ ଅସୁବିଧା, ପିତ୍ତ ଦୋଷ, ଉଦର ଗଠା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ରୋଗ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଭୟଙ୍କର ନାମ ଥିବା ରୋଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯାଏ। ଏହି ଲକ୍ଷଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଗୁଦ ଅଂଶ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ, ସେମାନେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଓ ସ୍ରୋତସମୂହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁ ରୋଗ ଶରୀରରେ ଭଲଭାବରେ ବସିଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସାଧ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଜାଠରାଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇପାରେ। ଦ୍ୱିଦୋଷଜ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ରୋତସ ନିର୍ଭର ଯେଉଁ ରୋଗ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ରୋଗ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନେଇ ଠିକ୍ ହୁଏ, ଚିକିତ୍ସା କଠିନ। ବାହ୍ୟ ସ୍ରୋତସ ଏବଂ ଏକ ଦୋଷ ବେଶି ଥିବା ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ପ୍ରକାର ଅର୍ଶ ଶୀଘ୍ର ନିରାମୟ ହୁଏ ଓ ବେଶି ଦିନ ଲାଗେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଗଠା ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅଂଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାହା ତାଙ୍କ ପ୍ରକୃତିଅନୁଯାୟୀ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମଜାତ ଅର୍ଶ ଉପରେ ଚର୍ଚ୍ଚା ନାହିଁ। ଅଣୁପ୍ରବେଶ କୀଟ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଅର୍ଶ ଛିପ୍ଚିପା ଓ ମୃଦୁ ହୁଏ; ବାୟୁ ଯଦି କଫ ନେଇ ବାହାରୁ ଗୁଦଚର୍ମ ଉପରେ ଯାଏ, ତେବେ ବାହ୍ୟ ଅର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେମାନେ କଠିନ, ଅଚଳ, ତିଳ ଭଳି ଚର୍ମ ଗଠା ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ କଠୋରତା, ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମୁଖ କଳା ହୁଏ। ତେଲିଆ ପୃଷ୍ଠ, ଗଠିତ ଏବଂ ସ୍ଵାଭାବିକ ରଙ୍ଗ କଫ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହି ରୋଗ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ତ୍ର ଓ ଉଦର ଅବରୋଧ କରିପାରିବା ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଶୀଘ୍ର ଚିକିତ୍ସା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, "ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ, ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଅତିସାର ଓ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ରୋଗ ଛଅ ପ୍ରକାରର, ଦୋଷ ଏକାକି ବା ମିଶ୍ରିତ ହେବା, କିମ୍ବା ଭୟ ଓ ଶୋକ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଅତିରିକ୍ତ ପାଣି ପିଇବା, ଶୁଷ୍କ ଖାଦ୍ୟ, କଚା ମାଂସ, ତେଲିଆ ବସ୍ତୁ, ତିଳ ଚୁରା, ଅପଚୟ ଧାନ୍ୟ ଖାଇଲେ ଅତିସାର ହୁଏ। ଏହା ଅତିରିକ୍ତ ମଦ୍ୟପାନ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଅତି ଖାଦ୍ୟ, ରସ ଓ ତେଲିଆର ବିରୋଧ, କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଓ ଅପସମ୍ବିତ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ହୁଏ। ବିକୃତ ବାୟୁ ତଳ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାର କରି, ଜାଠରାଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ; ଏହିପରି ଖାଦ୍ୟ, ମଳ ଓ ଅନ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରି, ଅତିସାର ଓ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ। ଅତିସାର ଆସିବାର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି: ହୃଦୟ, ଗୁଦ ଓ ଅନ୍ତ୍ରରେ ବିକାର, ଅଙ୍ଗରେ ଘମ, ମଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୂଷ୍ୟ ରୋକାଯିବା। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଉଦର ଫୁଲିଯାଏ, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ୱର ନାହିଁ, ମଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍, ଶାନ୍ତ ଓ କଠିନ ଭାବରେ ବାହାରେ ଆସେ। ମଳ ଶୁଷ୍କ, ଫେନିଲା, ସ୍ପଷ୍ଟ, ପୁନଃପୁନଃ ବା ବିରତିରେ ବାହାରେ ଆସେ; କେବେ କେବେ ଜଳିଯିବା ବା ବିଷିତ ଦେଖାଯାଏ, ଛିପ୍ଚିପା ଓ ଚିରିଯିବା ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ।