ଏକ ସମୟରେ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ରୋଗ ଓ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି । ପ୍ରଥମେ, ମଳ ଓ ଗୁଦ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଦୋଷ ଓ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ବ୍ୟଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି । ମଳ କେବେ ଶୁଷ୍କ ଭାବରେ, କେବେ ଟିପ୍ସରୁ ବାହାରିଯାଏ, ମଧ୍ୟରେ ପକ୍କ ବା କଚ୍ଚା ରହିଥାଏ । କେବେ କେବେ ବେସାହା ରଙ୍ଗର, ହଳଦୀ ରଙ୍ଗର, ଚିପ୍ଚିପା ଓ ବସି ଉପବେଶ କରିବାବେଳେ ବାହାରିଯାଏ । ଗୁଦରେ କେବେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ବିକୃତ ଗଠନ ଦେଖାଯାଏ, ଅନେକ ପ୍ରକାରର ବାୟୁ ଚଳନ ହୁଏ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଖୁଜଲା ସହିତ ମଳ ଦେଖାଯାଏ । କେବେ କେବେ ଚର୍ବି ଭରିତ, ଗଢ଼ା ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ଶିଥିଳ ଓ ଅସମ ମଳ ହୁଏ । ଏହି ଗଠନଗୁଡ଼ିକ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କୁବା ଓ ତିକ୍ଷ୍ଣ ହୁଏ, ମୁହଁ ଫାଟିଥିବା, କେବେ କେବେ ବେର, ଖଜୁର, କର୍କନ୍ଧୁ, କପାସ ଫଳ ଦେଖାଯାଏ । କେବେ କେବେ କଦମ୍ବ ଫୁଲ, କେବେ କେବେ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ମାଞ୍ଜି ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଣ୍ଡ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଗୋଡ଼, ଉରୁ, ମଣି, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଗରେ ବେଶି ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ । ଏହି ଦୋଷ ନାକ ଚିଁକିବା, ଡକ୍କିବା, ରୋକା, ହୃଦୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ବାନ୍ତି, କାଶ, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ଅନିୟମିତ ଜୀର୍ଣ୍ଣ, କାନ ଗୁଞ୍ଜନ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରା ହୁଏ । ଏହି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ଲୋକ ଗଠା ଓ ଅଳ୍ପ ମଳ ପାସ କରନ୍ତି, ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ଧାରାରେ ବାହାରିଯାଏ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ମ୍ୟୁକସ୍ ସହିତ ହୁଏ, ବାହାରିବା ଅତି କଷ୍ଟକର । ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଗାଢ଼ ହୁଏ, ମଳ ଓ ମୂତ୍ର ରୋକା ହୁଏ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁହଁର ରଙ୍ଗ ବଦଳିଯାଏ । ଏହି ଦୋଷରୁ ଗଠା, ତଳ, ଗାଢ଼ ଉଦର ଫୁଲା, ଅଟୁଟ ଗଠନ ହୁଏ । ପିତ୍ତ ଅଧିକ ହେଲେ, ମୁହଁ ନୀଳ ହୁଏ, ଗଠା ଲାଲ, ହଳଦା, କଳା ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଗଠା ପତଳା, ତିକ୍ଷ୍ଣ, ଚିପ୍ଚିପା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଶିଥିଳ ଓ ମୃଦୁ ହୁଏ । ଏହି ଦୋଷରେ ଜିହ୍ବା ତିଆର ମାନ୍ୟା ପକ୍ଷୀ ଭଳି, ମୁହଁ ଯକୃତ ଖଣ୍ଡ ବା ଜଲୁକା ମୁହଁ ଭଳି ହୁଏ । ତାହାରୁ ଜ୍ୱାଳା, ଜ୍ୱର, ଘମ, ତିଆର୍ଥ, ଅଚେତନ, ଭୋକ ହାରା, ଭ୍ରମ ହୁଏ । ଏହି ଗଠା ତାପା, ତରଳ, ନୀଳ, ଗରମ, ହଳଦା ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗର ହୁଏ, ମଧ୍ୟ ଯବ ଭଳି, ଚର୍ମ, ନଖ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଗ ହଳଦା-ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ । କଫ ଅଧିକ ହେଲେ, ଗଠା ଏକାଉଁ ଡ଼ିଏ, ଗଢ଼ା, ଅଳ୍ପ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଧଳା, ଉତ୍ତଳ, ଫୁଲା, ତେଲା, ଶିଥିଳ, ଗୋଳ, ଭାରୀ ଓ ଦୃଢ଼ ହୁଏ । ଏହି ଗଠା ଚିପ୍ଚିପା, ନିର୍ଜଳ, ମୃଦୁ, ଖୁଜଲା ଭରିତ, ଛୁଇଁଲେ ସୁଖଦାୟକ, କରିରା ବା କାଟା ଫଳ ଭଳି, ଗାଈ ନିଉଁ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଶୋଧ ଅଂଗ ଠାରେ ଏହି ଗଠା ସାପ୍ ଭଳି, ପୀୟ, ମୂତ୍ରାଶୟ ଓ ନାବିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ସହିତ ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ହୃଦୟ ଧଡ଼କା, ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲା, ଭୋକ ହାରା, ନାକ ଗୁଞ୍ଜନ ହୁଏ । ଏହି ଦୋଷ ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟ, ମୁଣ୍ଡ ଭାର, ଶୀତ ଓ ତିକ୍ତତା ଆଣେ । ଏହି ସହିତ ନପୁଂସକତା, ଦୁର୍ବଳ ଜୀର୍ଣ୍ଣ, ମୃଦୁତା, ବାନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ରୋଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସୁସ୍ଥତା ଆସେ । ମଳ ଚର୍ବି, ମ୍ୟୁକସ୍ ଓ କଫ ଭରିତ, ରକ୍ତ ଧାରା ହୁଏ । ଏହି ମଳ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ବାହାରିଯାଏନି, ଭାଙ୍ଗିଯାଏନି, ଚର୍ମ ଓ ଅଂଗ ଧଳା ଓ ତେଲା ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ମିଶିଯାଏ, ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ । ରକ୍ତ ଅଧିକ ହେଲେ, ଗୁଦର ଗଠା ହଳଦା ଦେଖାଯାଏ । କେବେ କେବେ ବଟ ଫଳ, କେବେ କେବେ ଗୁଞ୍ଜା ବା ପ୍ରବାଳ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଗଠା ଅତି ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ତାପା, ଭୟଙ୍କର ରୋକା ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଗଠା ହଠାତ୍ ରକ୍ତ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ, ଅତିରିକ୍ତ ରକ୍ତ ଧାରାରୁ ଲୋକ ମୟୁର ଭଳି କ୍ଷୁଦ୍ର ଅନୁଭବ କରେ, ରକ୍ତ ହାରାର କ୍ଷତି ଭୋଗେ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚର୍ମ, ଶକ୍ତି, ଉତ୍ସାହ ଓ ପ୍ରାଣ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ବିଶେଷ କରି ମୁଦ୍ଗ, କୋଦରା, ଜମ୍ବିରା, କରିରା, ଚଣକ ଓ ଏହାର ସମାନ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ । ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ଶୁଷ୍କ ଓ ବନ୍ଧକ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଯାଏ, ଗୁଦରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ତଳ ମାର୍ଗ ରୋକା ଓ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ । ଏହି ଦୋଷରୁ ମଳ ଦୃଢ଼, ଶୁଷ୍କ ଓ ବାୟୁ ମିଶ୍ର ହୁଏ, ଉଦର, ପିଠ, ହୃଦୟ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆସେ । ଉଦର ଫୁଲା, ଦୃଢ଼ ମଳ, ବାନ୍ତି, ତିକ୍ଷ୍ଣ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମୂତ୍ରାଶୟରେ ବେଶି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଗାଳ ଫୁଲିଯାଏ । ବାୟୁ ଉପରକୁ ଚଳିଲେ ବାନ୍ତି, ଭୋକ ହାରା, ଜ୍ୱର, ହୃଦୟ ରୋଗ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଦୋଷ, ମୂତ୍ର ରୋକା, ଦ୍ୱିତୀୟ ରୋଗ ଆସେ । ବିଧିରେ ବିରାତ୍ କାନ ଦୁଃଖ, ଭୟଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କାଶ, ନାକ ଗୁଞ୍ଜନ, ମନସିକ ଅସ୍ଥିରତା, ତିଆର୍ଥ, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ପିତ୍ତ ଦୋଷ, ଉଦର ଗଠା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଆସେ । ଏହି ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆସେ । ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଭୟଙ୍କର ନାମର ରୋଗ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭୟଙ୍କର ଜଟିଳତା ଆଣିପାରେ । ଏହି ଲକ୍ଷଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ, ସେମାନେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ନଳ ମିଶ୍ର ଦୋଷର ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଯେଉଁ ଦୋଷ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସାଧ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଜୀର୍ଣ୍ଣାଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୋଇପାରେ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୋଷ ମିଶ୍ର ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ନଳ ନିର୍ଭର ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି । ଏହି ଦୋଷ ଚିକିତ୍ସା କଷ୍ଟକର, ବର୍ଷ ଲାଗିଯାଏ । ବାହ୍ୟ ନଳ ଓ ଏକ ଦୋଷ ଅଧିକ ଦେଖାଯାଏ । ମୂଳ ନଳର ଗଠା ସହଜରେ ଚିକିତ୍ସାହୋଇପାରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗେନି । ଯେଉଁ ଗଠା ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏହାର ସମାନ ଅଂଗରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେମାନେ ତାହାର ପ୍ରକାର ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯିବ, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମଜାତ ଦୋଷ ନୁହେଁ । କୀଟ ଆକ୍ରମଣର ଗଠା ଚିପ୍ଚିପା ଓ ମୃଦୁ ହୁଏ । ବାୟୁ କଫ ନେଇନେଲେ, ଚର୍ମ ଉପରେ ବାହ୍ୟ ଗଠା ହୁଏ । ସେମାନେ ଦୃଢ଼, ଅଚଳ, ତିଆର୍ଥ ଚର୍ମ ଗଠା ଜାଣନ୍ତି । ବାୟୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଖରା ଦେଉଥାଏ, ପିତ୍ତ ମୁହଁ କଳା କରିଦିଏ । କଫ ତେଲା ଗଠନ, ଗଠିତ ଓ ସାଧାରଣ ରଙ୍ଗ ଦେଉଥାଏ ।