ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହାଯାଇଛି, ପରିବାରରୁ ଆସୁଥିବା ସମସ୍ତ ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅସାଧ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି; ବିଶେଷକରି ସେହି ଜନ୍ମଜାତ ରୋଗଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁମାନେ ଶୁଷ୍କ ଓ ଚକ୍ଷୁସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅସାଧ୍ୟ। ଏହି ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ଭିତରୁ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଭିତରୁ ଏବଂ ମଞ୍ଜା ରୂପରେ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ଗୁରୁତର ଜଟିଳତା ସହିତ ଆସିଥାଏ। ଯେଉଁ ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ଦୋଷମାନଙ୍କର ସଂଯୋଗ କିମ୍ବା ସଞ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆଲଗା ଭାବରେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ରୋଗ ଶୁଷ୍କ ତାଲିକାରେ ପଡ଼େ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାତ ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଯେଉଁ ରୋଗ ଆର୍ଦ୍ର, ସେଗୁଡ଼ିକ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧିର କାରଣଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ଶସ୍ତ୍ର କ୍ଷତ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ଓ ମଳ ବେଶି ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଦେହରେ ବିଳମ୍ବ, ଅତି ପାନ, ଚିଢ଼ା, ଅପଥ୍ୟ କିମ୍ବା କଠିନ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ, ଏବଂ ଖୋକଲି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ମୁତ୍ରାଶୟ, ଗୁଦ, କଣ୍ଠ, ଓଠ, ତାଳୁ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଚୋଟ ଲାଗିଲେ, ବା ଅତି ଥଣ୍ଡା ପାଣି ସହ ବାରମ୍ବାର ସମ୍ପର୍କ କିମ୍ବା ଅତି ଶ୍ରମ କଲେ ଏହି ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମୁତ୍ର କିମ୍ବା ପାଖାନ୍ଦି ରୋକି ରଖିବା, ବା ଜୋରକରି ବାହାର କରିବା, ଘୃଣା, ଅତିସାର, ଏବଂ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଟିଳତା ଆସିଥାଏ। ମହିଳାମାନେ ଟାଣିବା, ଅସମ ଚଳନ, ଅତି ଶ୍ରମ କଲେ, କଚ୍ଚା ଗର୍ଭ ତଳେ ତଳିଯିବା, କିମ୍ବା ଗର୍ଭ ବୃଦ୍ଧିର ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅସୁବିଧା ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି କାରଣରେ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣରେ ଅପାନ ବାୟୁ ବିକୃତ ହୋଇ ମଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହା ଗୁଦର ଭାଜରେ, ତରଳ ପାଖାନ୍ଦି ଥିବା ଓ ଦେହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି କମିଯାଏ, ଅବରୋଧ ହୁଏ, ହାଡ଼ ଆସନରେ ବେଦନା, ଅଙ୍ଗସ୍ଥିରତା, ଟାଣା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଚକ୍ଷୁରେ ଘନ ଫୁଲା ଆସେ, କଠିନ ପାଖାନ୍ଦି କିମ୍ବା ପାଖାନ୍ଦି ରୋକିଯାଏ; ବାୟୁ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସାଧାରଣତଃ ନାଭି ତଳେ ଚଳିଯାଏ। ରକ୍ତ ସହ ମିଶି, କେତେବେଳେ ବାୟୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ଶ୍ୱାସ ଅସୁବିଧା ଓ ତଣାପୋଡ଼ା ହୁଏ; ଆନ୍ତ୍ରରେ ଗଡ଼ଗଡ଼ାହଟ, ଫୁଲା, ଅତି ଡକା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ବାହାରିଯାଏ। ମୁତ୍ର ବେଶି, ପାଖାନ୍ଦି କମ୍, ଭୋକ କମ୍, ଜଠର ଧୂସର; ମୁଣ୍ଡ, ପିଠି, ଛାତିରେ ବେଦନା, କ୍ଳାନ୍ତି, ଏବଂ ପାଖାନ୍ଦିର ରୂପ ବଦଳିଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଅସ୍ଥିରତା, ଦୁଃଖରେ କ୍ରୋଧ, ସନ୍ଦେହ, ରୋକ, ଫୁଲା, ଓ ଜଠରରେ ପାଣ୍ଡୁ ରଙ୍ଗ ହୁଏ। ଏ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ତାଙ୍କରେ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯାହାଙ୍କର ଜଠରାଗ୍ନି କ୍ଷୀଣ; ବାୟୁ ପଛକୁ ଘୁରିଯାଏ, ଏହି ସବୁ ତଳ ମାର୍ଗରେ ଅବରୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହା ଅନ୍ୟ ବାୟୁମାନେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେହକୁ ଚଞ୍ଚଳ କରେ; ଏହିପରି, ଏହା ମୁତ୍ର, ପାଖାନ୍ଦି, ପିତ୍ତ, କଫ ଓ ବାୟୁକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ। ଏହା ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ନାଷ୍ଟ କରେ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଦେହ ମୁଖ୍ୟତଃ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ଦେହ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୀଣ, ଉତ୍ସାହ ହୀନ, ଦୁଃଖୀ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ମନ୍ଦ ହୁଏ। ଏମିତି ଲୋକ ରସହୀନ, ଚମକ ହୀନ, କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ଗଛ ପରି; ତୀବ୍ର ଓ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୋଷ ଓ ବେଦନା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ଜୀବନ ସ୍ଥାନ ଉପରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ। ଏହା ସହ ଖୋକଲି, ପିପାସା, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କତା, ରୁଚିହୀନତା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ନାସା ଅବରୋଧ; କ୍ଳାନ୍ତି, ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିବା ଭାବ, ଚିରିବା ଅନୁଭୂତି, ଛିଙ୍ଗୁରି, ଫୁଲା ଓ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। ନପୁଂସକତା, ବଧିରତା, ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଳତା ଓ ପାଷାଣ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ; ଦୁର୍ବଳ, କଣ୍ଠ ସ୍ୱର ବିକୃତ, ଧ୍ୟାନରତ, ବାରମ୍ବାର ଥୁକିବା, ଭୋକ ହୀନ। ସମସ୍ତ ସନ୍ଧି, ହାଡ଼, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁଦ, ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗରେ ବେଦନା; ଗୁଦରୁ ପିତ୍ତ ବାହାରେ, କଞ୍ଚ ଚିହ୍ନ ସହ ଉଦର ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ପିତ୍ତ ଶୁଷ୍କ, ଶିରା ଶିରାରେ ଅଟକିଯାଏ, ମଧ୍ୟଭାଗ କଚ୍ଚା କିମ୍ବା ପାକା, ହଳଦୀ ରଙ୍ଗର ପିତ୍ତ, ଚିପ୍ଚିପା, ବସିବା ସମୟରେ ବାହାରିଯାଏ। ଗୁଦରେ ଅଙ୍କୁର, ବହୁ ବାୟୁ, ଶୁଷ୍କ, ଖୁଜଲା ସହିତ; ମୋଟ, ଗାଢ଼ ଲାଲ, ଶିଥିଳ, ଅସମ, ଛୁଅନିରେ କଠିନ। ଏହି ଅଙ୍କୁରଗୁଡ଼ିକ ଏକାପେକ୍ଷା ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ, ବେକା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ମୁହଁ ଚିରା, ବେର, ଖଜୁରି, କର୍କନ୍ଧୁ, କପାସ ଫଳ ପରି। କେତେକ କଦମ୍ବ ଫୁଲ ପରି, କେତେକ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ବୀଜ ପରି; ମୁଣ୍ଡ, ପାଶ୍ୱ, ପିଣ୍ଡଳି, ଉରୁ, ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଅତ୍ୟଧିକ ବେଦନା। ଏହା ଛିଙ୍ଗୁରି, ଡକା, ଅବରୋଧ, ହୃଦୟ ବେଦନା, ବାନ୍ତି, ଖୋକଲି, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ଅନିୟମିତ ଜଠରାଗ୍ନି, କାନ ଗୁଞ୍ଜନ, ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହି ରୋଗରେ ଲୋକ ଗଠିଳା, ଅଳ୍ପ, ଶବ୍ଦ ହୋଇ, ଧାରାରେ ବାହାରୁଥିବା, ବେଦନା ଓ ମ୍ୟୁକସ୍ ସହିତ, ବାହାରିବାରେ କଷ୍ଟ ଭୋଗେ। ତାଙ୍କର ଚର୍ମ କଳା, ମୁତ୍ର ଓ ପାଖାନ୍ଦି ରୋକିଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁଁହ ରଙ୍ଗ ବଦଳିଯାଏ; ଏହିଠାରୁ ଗଠି, ପ୍ଳୀହା ରୋଗ, ଉଦର ଫୁଲା, ଓ କଠିନ ଗଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ ପ୍ରଧାନ ହୁଏ, ମୁଁହ ନୀଳ ହୁଏ, ଗଠିଗୁଡ଼ିକ ଲାଲ, ହଳଦିଆ କିମ୍ବା କଳା ଦେଖାଯାଏ; ସେଗୁଡ଼ିକ ପତଳା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ରସାଳ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଶିଥିଳ, କୋମଳ, ତିଆଡ଼ା। ତାଙ୍କର ଜିଭ ଟିଆପାଖି ପରି, ମୁଁହ ଯକୃତ ଖଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଜଳା ମାଛ ମୁଁହ ପରି; ଏହା ଜଳନା, ଜ୍ୱର, ଘମ, ପିପାସା, ଅଚେତନା, ଭୋକ ହୀନତା, ଭ୍ରମ ଦେଖାଏ। ଏହି ଗଠି ଗରମ, ତରଳ, ନୀଳ, ଉଷ୍ଣ, ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗର; ମଧ୍ୟଭାଗ ଯବ ଦାଣା ପରି, ଚର୍ମ, ନଖ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ହଳଦିଆ-ହରିତ ରଙ୍ଗର। ଯେତେବେଳେ କଫ ପ୍ରଧାନ ହୁଏ, ଗଠିଗୁଡ଼ିକ ବଡ଼, ଘନ, ଅଳ୍ପ ବେଦନାଦାୟକ, ଧଳା, ଉତ୍ତଳ, ଫୁଲା, ତେଲା, ଶିଥିଳ, ଗୋଳାକାର, ଭାରୀ ଓ ଦୃଢ଼। ଏହି ଗଠି ଚିପ୍ଚିପା, ଅଚଳ, ମୃଦୁ, ଅତ୍ୟଧିକ ଖୁଜଲା, ଛୁଅନିରେ ସୁଖଦ, କରିରା କିମ୍ବା କଠଳ ଗଛ ଡାଳି, ଗାଈ ତନ୍ତୁ ପରି।