ଏକ ଗଭୀର ସମୁଦ୍ରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ମାଛ, ମଗର ଏବଂ ଜଳର ତୀବ୍ର ଧାରା ରହିଛି, ସେଉଁଠି ଯଦି କେହି ଅଚେତନ ହୋଇ ଡୁବିଯାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଦରକାର, ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟ ମଦ ପିଇ ଅଚେତନ ହେଉଛି, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ। ମଦ ପାନ କରିବା ଫଳରେ, ଅହଂକାର, ରୋଷ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଆସେ, ଲୋକ ନିଜ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର କାମ କରେ, କିନ୍ତୁ ମଦ ଅବସ୍ଥାରେ ସେଉଁଠି ସଠିକ୍ କିମ୍ବା ଅସଠିକ୍ ବିଚାର କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ସମୟରେ, ଶକ୍ତି, କଫ, ସ୍ଥାନ, ପାତ୍ର, ପ୍ରକୃତି କିମ୍ବା ବୟସ୍ ଭାବି, ନିଜ କ୍ଷମତା ଅନୁଯାୟୀ ପାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି କ୍ଷମତା ଅନୁସାରେ ପିଲେ, ତାହା ନେକ୍ତର ସମାନ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: "ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅର୍ଶସ୍ (ବାସିର) ର କାରଣ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ସଦା ଜୀବମାନଙ୍କର ମାଂସରେ ଦଣ୍ଡ ସଦୃଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଅର୍ଶସ୍ ଅନୁସ୍ଥାନ କରିଥିବା ମାଗ୍ଧ୍ୟମରେ ମୁଦ୍ରାମାର୍ଗରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ଅର୍ଶସ୍' କୁହାଯାଏ। ଦୋଷ ଚର୍ମ, ମାଂସ ଏବଂ ମେଦକୁ ବିକୃତ କରି ଏହି ଅର୍ଶସ୍ ନାନା ରୂପରେ ତିଆରି କରେ। କେହି କହନ୍ତି ଅର୍ଶସ୍ ମାଂସ ଉତ୍ପତ୍ତି, ପାନ ପାନ କରିବା ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ହୁଏ; ସାରାଂଶରେ ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଏକ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଓ ଏକ ପରେ ହେଉଥିବା। ଏହି ଅର୍ଶସ୍ ଶୁଷ୍କ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ଅଭିନ୍ନ ରୂପରେ ମୁଦ୍ରାମାର୍ଗରେ ରହିଥାଏ; ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ଏକ ଏବଂ ଅର୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦୂରତାରେ ରହିଥାଏ, ଅନ୍ୟ ଗୁଡିକ ଅର୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦୂରତାରେ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଟି ଶିଶୁକାଳରୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ଏହା ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥାଏ, ବାହାର ଆବରଣ ନଥିଲେ ଏହା ମୁଦ୍ରାମାର୍ଗ ଆରମ୍ଭରେ, ବାହାରେ, ଏକ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦୂରତାରେ ମିଳିଥାଏ। ଅର୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଠି ମାପରେ ଏବଂ ସେଠାରେ କେଶ ଉଗୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ଏକାସাথে ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାର କାରଣ ହେଉଛି ଶିଶୁକାଳରେ ବୀଜ ଉଷ୍ମା। ଅର୍ଶସ୍ ର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ବୀଜ, ମାତା ପିତାଙ୍କର ଉଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦେବତାଙ୍କ ରୋଷରୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ହୁଏ, କିମ୍ବା ତିନି ଦୋଷ ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି ପରିବାର ରୋଗଗୁଡିକୁ ଅସାଧ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି ଅର୍ଶସ୍ ଭିତର୍ମୁଖୀ, ପାଣ୍ଡୁର, ଏବଂ ଗୁରୁତର ଉପଦ୍ରବ ସହିତ ଥାଏ; ଯେଉଁଠି ଏକେ ଦୋଷ କିମ୍ବା ଦୋଷ ସଂଯୋଗରୁ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଅଲଗା ଭାବେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଦରକାର। ଯେଉଁ ଅର୍ଶସ୍ ଶୁଷ୍କ, ସେଉଁଠି ବାତ ଏବଂ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ଅର୍ଶସ୍ ଭିଜା, ସେଉଁଠି ପିତ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା; ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧିର କାରଣଗୁଡିକ ପୂର୍ବରୁ ଶସ୍ତ୍ର କ୍ଷତ ବିଭାଗରେ କୁହାଯାଇଛି। ଅତିରିକ୍ତ ଅଗ୍ନି ଏବଂ ମଳ ସଂଚୟ ହେଲେ, ବିଳମ୍ବ, ଅତିରିକ୍ତ ପାନ, ରୋଷ, ଅପଥ୍ୟ କିମ୍ବା କଠିନ ଖାଦ୍ୟ ସେବନ, କଫ ହେବାରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ। ମୁତ୍ରାଶୟ, ଗୁଦ, କଣ୍ଠ, ଓଠ, ତାଳୁ ଆଦିରେ ଚୋଟ, ବହୁ ଥର ଅତି ଶୀତଳ ଜଳ ସଂସ୍ପର୍ଶ, ଏବଂ ଅତି ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ। ମୁତ୍ର କିମ୍ବା ମଳ ରୋକିବା, ଜୋର କରି ବାହାର କରିବା, ବିଷାଦ, ଦିଆରିଆ, ଗ୍ରହଣୀ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ। ମହିଳାମାନେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଅସମ ଚଳନ କଲେ, ଅପକ୍ୱ ଗର୍ଭ ପଡିଯିବା କିମ୍ବା ଗର୍ଭ ବୃଦ୍ଧିର କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି କାରଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ଅପାନ ବାୟୁ ବିକୃତ ହୋଇ ମଳ ଉତ୍ପାଦନ କରେ; ଗୁଦ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ, ତରଳ ମଳ ଥିବା ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରୀର ଥିବା ଲୋକଙ୍କରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଜଠରାଗ୍ନି କମିଯାଏ, ଅବରୋଧ, ହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଦନା, ଅଂଗ ମୂଢ଼ିବା, ମୁଡ଼ିବା, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଚକ୍ଷୁରେ ଗଢ଼ ଫୁଲା, କ୍ଷୁଧା ଅଭାବ, ମଳ ଧାରା ଅବରୋଧ, ନାଭି ତଳେ ବାୟୁ ଚଳନ। ରକ୍ତ ମିଶ୍ରିତ, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଶ୍ୱାସ କଠିନ ଏବଂ ସଂକୁଚିତ, ଆନ୍ତ୍ରରେ ଗୁଡ଼ୁକ ଶବ୍ଦ, ଫୁଲିବା, ବେଶି ଡକା, ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ବାହାରିବା। ମୁତ୍ର ବେଶି, ମଳ କମ୍, କ୍ଷୁଧା କମ୍, ଜଠର କଳୁଷିତ; ମୁଣ୍ଡ, ପୃଷ୍ଠ, ଛାତିରେ ବେଦନା, କ୍ଳାନ୍ତି, ମଳ ବିକୃତ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ପ୍ରତି ଅସ୍ଥିରତା, କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧ, ସନ୍ଦେହ, ରୋକ, ଫୁଲିବା, ଉଦର ପାଣ୍ଡୁତା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଜେଉଁମାନଙ୍କର ଜଠରାଗ୍ନି କ୍ଷୀଣ, ସେମାନଙ୍କରେ ବେଶି ଦେଖାଯାଏ; ବାୟୁ ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିଯିବାରୁ ଏହି ତଳ ମାର୍ଗରେ ବାଧା ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ବାୟୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ଦେହକୁ ବିକ୍ଷୁଭିତ କରେ; ଏହିପରି ଏହା ମୁତ୍ର, ମଳ, ପିତ୍ତ, କଫ, ବାୟୁକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ତାପରେ ସମସ୍ତ ଶରୀର ଶୁଷ୍କ, କ୍ଳିବ, ନିରୁତ୍ସାହ, ଦୁଃଖିତ, କ୍ଷୀଣ ଏବଂ ମୂର୍ଖ ହୁଏ। ସାର ଶୂନ୍ୟ, ଚମକ ଶୂନ୍ୟ, ପୋକା ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ଗଛ ସମାନ; ତୀବ୍ର ଏବଂ ତୀବ୍ର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ କ୍ଷୟ ଏବଂ ମୂଳବନ୍ଦ ଅଞ୍ଚଳକୁ କ୍ଷୁଭିତ କରେ। ଏହି ସହିତ କଫ, ତିରିଷ୍ଣା, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କତା, ରୁଚି ଅଭାବ, ଶ୍ୱାସ କ୍ଳେଶ, ନାକ ଅବରୋଧ, କ୍ଳାନ୍ତି, ଅଂଗଭଙ୍ଗ, ଦନ୍ତ ଘସିବା, ଛିଙ୍କ, ଫୁଲିବା, ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। କ୍ଳିବତା, ବଧିରତା, କଠିନତା, ପାଥରି, କ୍ଷୀଣତା, ସ୍ୱର ବିକୃତି, ଧ୍ୟାନ, ବାରମ୍ବାର ଥୁକିବା, ରୁଚି ଅଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ସନ୍ଧି, ଅସ୍ଥି, ହୃଦୟ, ନାଭି, ଗୁଦ, ଗୁପ୍ତ ଅଞ୍ଚଳରେ ବେଦନା; ଗୁଦରୁ ପିତ୍ତ ଝରେ, କଉଡ଼ି ଚିହ୍ନ ସମାନ ଦେଖାଯାଏ। ଶୁଷ୍କ, ଚୂଡ଼ା ମୁଣ୍ଡରେ ବାହାରୁଥିବା, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପକ୍ୱ କିମ୍ବା ଅପକ୍ୱ; ପାଣ୍ଡୁର ପିତ୍ତ, ହଳଦୀ ରଙ୍ଗ, ଚିପ୍ଚିପା, ବସି ଅବସ୍ଥାରେ ବିସର୍ଜିତ। ଗୁଦ ମାଂସ ଅଙ୍କୁର, ବହୁ ବାୟୁ, ଶୁଷ୍କ, ଖୁଜୁଲି ସହିତ; ମେଦସ୍ନିଗ୍ଧ, ଗାଢ଼ ରକ୍ତରଙ୍ଗ, କଠିନ, ଅସମ, ଛୁଅଁଲେ ଖରାପ।