ଏକ ଦିନ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ ଆୟୁର୍ବେଦର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସେ କହିଲେ—"ଯେତେବେଳେ ଶରୀରରେ ପିତ୍ତ ଦୋଷର ପ୍ରଥମ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ମନେ ନିଜର ଶବ୍ଦ ପ୍ରତି ବିଭ୍ରାନ୍ତି ହୁଏ, ଗା ଥରଥର କମ୍ପିଥାଏ, ଅତିରିକ୍ତ ଘୁମ ଆସେ, ଏବଂ ତିନି ଦୋଷରୁ ଅତିକ୍ରମ ହେଲେ ଭୟଙ୍କର କ୍ଲାନ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ଲକ୍ଷଣ ଅତି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ତେବେ ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିବା; ଲାଲ, ନୀଳ କିମ୍ବା କଳା ରଙ୍ଗ ଦେଖିଲେ ମନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଏ। ବାୟୁ ଦୋଷର ଫଳରେ ବ୍ୟକ୍ତି ତ୍ୱରିତ ଚେତନାରେ ଫେରେ, କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ବେଦନା, ଗା କମ୍ପିବା, ଚକ୍କର ଲାଗିବା, କାଶ ଓ ଗା ବେଗୁନି କିମ୍ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗର ହୁଏ—ଏହି ଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଅଚେତନ ହେବାର ଲକ୍ଷଣ। ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ବ୍ୟକ୍ତି ରକ୍ତ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ହଳଦି ଦେଖି ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଏ; ଚେତନା ଫେରିବା ସମୟରେ ଘମ ଆସେ, ଦହନ ଓ ତିଆରିରେ ପୀଡିତ ହୁଏ। କଫ ଦୋଷରେ ଆକାଶ କଳା ମেঘର ପରି, ଭଙ୍ଗା ହଳଦି-ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତାବର୍ଣ୍ଣ, ନୀଳ ଛାୟାରେ ରହିଥାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଚେତନାରେ ଫେରେ, ହୃଦୟ ଓ ଛାତିରୁ ଅଧିକ ଲାଲା ବାହାରିଥାଏ; ଅଙ୍ଗ ଭାରି ଓ ନିର୍ଜୀବ ହୁଏ, ରାଜାଙ୍କ ନିୟମରେ ବାନ୍ଧି ରହିଥାଏ। ତିନି ଦୋଷ ଏକାଠି ହେଲେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଏକ ଭୂତାବିଷ୍ଟ ମନ୍ଦିର ପରି, ଅଚଳ ଏବଂ ଅସ୍ତିର ହୁଏ। ମଦ୍ୟପାନ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଅଚେତନ ହେବାରେ, ଶରୀରରେ ଦୋଷର ଶକ୍ତି ଶମିଲେ, ସେ ନିଜେ ଶମିଯାଏ, କିମ୍ବା ଉପବାସ ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଶମିଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଶବ୍ଦ, ଶରୀର ଓ ମନର କ୍ରିୟା ଦୋଷର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଯାଏ; ଚେତନା ହାରାଇ ଜୀବନ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ। ଏହି ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ଶବଦ୍ରୁ ଏକାଠି ହେଉଥିବା ଗଛ ପରି ମୃତ ଦେଖାଯାଏ; ଯଦି ତୁରନ୍ତ ଚିକିତ୍ସା ନ ହୁଏ, ସେ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଏକ ଗଭୀର ସାଗରରେ କୁମ୍ଭୀର ଓ ଜଳ ଧାରା ମଧ୍ୟରେ ଡୁବିଯାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ପରି ତୁରନ୍ତ ସାହାଯ୍ୟ ଦରକାର। ମଦ୍ୟପାନ, ଅଭିମାନ, କ୍ରୋଧ ଓ ରତିରେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରେ; କିନ୍ତୁ ମଦ୍ୟପାନ କରିବା ସମୟରେ ନିଜର ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଷମତା ବିଚାର କରି ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ପାନ କରିବା ଉଚିତ, ତାହାଲେ ଏହା ଅମୃତ ସମାନ ହୁଏ। ଏପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏବେ ମୁଁ ଅର୍ଶ ଅର୍ଥାତ୍ ମୂଦ୍ରାଗତ ଗଠ ରୋଗର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ଗଠା ଜୀବ ମାଂସରେ ମାନା ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ଗଠା ମୂଦ୍ରାଗତ ପଥକୁ ଅଟକାଇ ରଖେ, ଦୋଷ ଚର୍ମ, ମାଂସ, ଓ ଚର୍ବିକୁ ଦୂଷିତ କରି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ମାଂସ ଉତ୍ପାଦନ, ପାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସାର ଭାବରେ ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଏକ ଜନ୍ମରୁ ଥିବା, ଅନ୍ୟଟି ପରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ଗଠା ଶୁଷ୍କ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅଭିନ୍ନ ଏବଂ ମୂଦ୍ରାଗତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥାଏ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଓ ଅଧା ଆଙ୍ଗୁଠିରେ, ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଧା ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଥାଏ। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଗଠା ଶିଶୁ କାଳରୁ ବାହାରିଥାଏ, ଏହା ମୂଦ୍ରା ଆରମ୍ଭରେ, ବାହାରେ, ଏକ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଥାଏ। ଅଧା ଆଙ୍ଗୁଠି ମାପରେ, ତାହାରେ କେଶ ଉଗିଥାଏ, ଏହି ଏକାଠି ଉପସ୍ଥିତ ଅର୍ଶର କାରଣ ଶିଶୁ କାଳରେ ବୀଜ ତାପିବା। ଅର୍ଶର ଉତ୍ପତ୍ତି ବୀଜରୁ, ମାତା ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାପିବାରୁ; ଦେବତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ତିନି ଦୋଷର ବିକ୍ଷୋଭ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ଜନ୍ମଗତ ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ଅସାଧ୍ୟ; ବିଶେଷ କରି ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୃଶ୍ୟଗତ ଅର୍ଶ ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। ଏହି ଗଠା ଭିତରୁ ଦେଖିବା, ଫିକା ଓ ଭୟଙ୍କର ଜଟିଳତା ସହିତ ଥାଏ; ଦୋଷ ଏକାଠି କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ଅର୍ଶକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ। ଶୁଷ୍କ ଅର୍ଶ ବାୟୁ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା, ତରଳ ଅର୍ଶ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା; ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧିର କାରଣ ପୂର୍ବରୁ ରଣରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ଓ ମଳ ଅତ୍ୟଧିକ ସଂଚୟ ହୁଏ, ଦେରି, ଅତିରିକ୍ତ ପାନ, ଉତ୍ତେଜନା, ଅପାଚ୍ୟ କିମ୍ବା କଠିନ ଖାଦ୍ୟ ଓ କାଶ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଶ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ମୂତ୍ରାଶୟ, ମୂଦ୍ରାପଥ, ଗଳା, ଠୋଡ଼, ତାଳୁ ଆଦିର ଚୋଟ, ଅତି ଶୀତ ଜଳ ସହିତ ମିଳିବା, ଅତିରିକ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅର୍ଶ ହୁଏ। ମୂତ୍ର କିମ୍ବା ପାଖାନୀ ଦମିବା କିମ୍ବା ବଳକରି ବାହାରିବା; ଘୃଣା, ଦିଆରିଆ, ଗ୍ରହଣୀ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅର୍ଶ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଅତିରିକ୍ତ ଟାଣିବା, ଅସମ ଗତି, ନାରୀମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରିବା; ଅପକ୍ୱ ଭ୍ରୁଣ ଅବତରଣ ଓ ଭ୍ରୁଣ ବୃଦ୍ଧିର ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅର୍ଶ ହୁଏ। ଏପରି କାରଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଅପାନ ବାୟୁ ବିକ୍ଷୋଭିତ ହୁଏ, ମଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ମୂଦ୍ରା ଭାଗର ଭାଙ୍ଗାରେ, ତରଳ ପାଖାନୀ ସହିତ ଓ ଭରି ଶରୀରରେ ଏହି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ—ପୂର୍ବରୁ ଜାତରାଗ୍ନି କମିଯାଏ, ଅଟକାଯାଏ, ହାଡ଼ ଆସନରେ ବେଦନା, ଅଙ୍ଗ କ୍ରିମ୍ପ ହୁଏ, ମୁଡିବା, ଚକ୍କର ଲାଗିବା। ଚକ୍ଷୁ ମଧ୍ୟ ଫୁଲିଯାଏ; ମୂଦ୍ରା କିମ୍ବା ପାଖାନୀ ରୋକାଯାଏ; ବାୟୁ ନାଭି ତଳକୁ ଚଳିଯାଏ। ରକ୍ତ ସହିତ ମିଶି, ବାୟୁ ଅଟକିଯାଏ, ଶ୍ୱାସ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଏକାଠି ହୁଏ; ପେଟରେ ଗୁଡ଼ୁଗୁଡ଼ ଶବ୍ଦ, ଫୁଲିବା, ଅତିରିକ୍ତ ଡାକିବା, ପ୍ରସ୍ଥାନ ହୁଏ। ମୂତ୍ର ବେଶି, ପାଖାନୀ କମ୍, ଭକ୍ତି କମ୍, ପେଟ ଫିକା; ମୁଣ୍ଡ, ପିଠ, ଛାତିରେ ବେଦନା, କ୍ଲାନ୍ତି, ବଦଳା ମଳ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅସ୍ଥିରତା, ଦୁଃଖରୁ କ୍ରୋଧ, ସନ୍ଦେହ, ରୋକ, ଫୁଲିବା, ପେଟରେ ଫିକା। ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଜାତରାଗ୍ନି ଅନ୍ୟୁତି ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ବେଶି ଦେଖାଯାଏ; ବାୟୁ ଫେରିବା ସମୟରେ ଏହି ଅଟକାଯାଏ। ଏହା ଅନ୍ୟ ବାୟୁ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶରୀରକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ; ମୂତ୍ର, ପାଖାନୀ, ପିତ୍ତ, କଫ ଓ ବାୟୁକୁ ଶୁଷ୍କ କରେ।