ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣର ଏକ ବିଶେଷ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମଦ୍ୟପାନ ଓ ତାହାର ଦୁଷ୍ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ଏକ ଗଭୀର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ଯେଉଁମାନେ ମଦ୍ୟପାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ କିଏ ଡାକିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ପିତ୍ତ ଦୋଷରୁ ଦେହରେ ଜ୍ୱଳନ, ଜ୍ୱର, ଘାମ, ଭ୍ରମ ଓ ଦିନରେ ସବୁବେଳେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଅବସ୍ଥା ହୁଏ। କଫ ଦୋଷରୁ ବାନ୍ତି, ମନ୍ଦିଆ, ଅଳସ୍ୟ, ଓ ଗଭୀର ଭାବ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ଯେଉଁମାନେ ମଦ୍ୟପାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କେବେ ମଧୁରତା ଅନୁଭବ ହୁଏ, କେବେ କ୍ଷୟ ଓ ଶୁଷ୍କତା ଆସେ। ବାୟୁ ଦୋଷ ଥିଲେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ। ବିନାଶ ହେଲେ ମୁଖରୁ କଫ ବାହାରେ, ଗଳା ଶୁଖିଯାଏ, ଅତି ନିଦ୍ରା ଆସେ, ଶବ୍ଦ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ମନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ—ଏହି ସବୁ ବାୟୁ ଦୋଷର ଯନ୍ତ୍ରଣା। ହୃଦୟ ଓ କଣ୍ଠ ରୋଗ, ଭ୍ରମ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ତୃଷ୍ଣା, ଓ କ୍ଷଣେ କ୍ଷଣେ ଜ୍ୱର—ଏହି ସବୁ ମଦ୍ୟପାନ ତ୍ୟାଗ କରି ନିୟମିତ ଓ ବିବେକଶୀଳ ମଣିଷ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏମିତି ମଣିଷ କେବେ ଦେହ ଓ ମନରେ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ରଜୋ ଓ ତମୋ ଗୁଣରେ ଦୂଷିତ ଖାଦ୍ୟ ଖାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ତିନି ପ୍ରକାର ରୋଗ ହୁଏ। ତେଲ, ରକ୍ତ, ଓ ଜଳ ନଳୀ ଅବରୋଧ, ମତଲବ, ଅଚେତନତା, ଓ ଜ୍ୱଳନ କ୍ରମେ ବଢ଼ିଥାଏ। ଏଠାରେ ମତଲବ ସମସ୍ତ ଦୋଷ, ରକ୍ତ, ମଦ୍ୟ, ବିଷ ଆଦିରୁ ହୁଏ; ଏହିର ଶକ୍ତି ଅସୀମ ଓ ଚଞ୍ଚଳ। ବାୟୁ ଦୋଷରୁ ଦେହ ଶୁଖିଯାଏ, କଳା ଓ ଲାଲ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ମଣିଷ ରାଗୀ, ଲାଲ-ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ଓ ଝଗଡ଼ାଳୁ ହୁଏ। କଫ ଦୋଷରେ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିଥାଏ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୁଏ; ତିନି ଦୋଷ ମିଶିଲେ ରକ୍ତ ଗାଢ଼ ଓ ଅଙ୍ଗ ଦୂଷିତ ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦୋଷ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଲେ ନିଜ କଥା ଉପରେ ଭ୍ରମ, କମ୍ପନ, ଅତି ନିଦ୍ରା, ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ଭାରି କ୍ଲାନ୍ତି ହୁଏ। ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ୍। ରକ୍ତ ଲାଲ, ନୀଳ ବା କଳା ହେଲେ, ମଣିଷ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ବାୟୁ ଦୋଷରୁ ଅଚେତନ ହୁଏ, ପରେ ହୃଦୟରେ ବେଦନା, କମ୍ପନ, ଘୂର୍ଣ୍ଣି, କାଶ ଓ ଧୂସର ଲାଲ ଚର୍ମ ଦେଖାଯାଏ। ପିତ୍ତ ଦୋଷରୁ ଆକାଶରେ ରକ୍ତ ବା ହଳଦିଆ ଦେଖି ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼େ; ପୁନି ଘାମିଯାଏ, ଜ୍ୱଳନ ଓ ତୃଷ୍ଣା ଭୋଗେ। କଫ ଦୋଷରେ ଆକାଶ ମେଘପରି ଭାସେ, ଭଙ୍ଗୁର ହଳଦିଆ-ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ଓ ନୀଳ ହୁଏ। ବହୁ ଦିନ ପରେ ସଚେତନ ହୁଏ, ହୃଦୟ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ବହୁ ଲାଲା ବାହାରେ, ଅଙ୍ଗ ଭାରି ଓ ମନ୍ଦ ହୁଏ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ନୀତିରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। ତିନି ଦୋଷ ଏବଂ ସମସ୍ତ ରୂପରେ, ବ୍ୟକ୍ତି ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଏ, କୌଣସି ଅସ୍ତିର ଚଳନ ନଥାଏ। ଦେହରେ ଦୋଷ ଶକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ, ଏହି ମତଲବ ଓ ଅଚେତନତା ସ୍ୱୟଂ ଅପସାରଣ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଉପବାସ ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହା ସମୟରେ କଥା, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତା ଦୁଃଶକ୍ତି ବା ଦୁର୍ବଳ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଯାଏ; ଅଚେତନତା ସହିତ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ, ଏହା ଜୀବନ ନାଶକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ଲୋକ ମୃତଦେହ ପରି ଅଚେତନ ହୁଏ; ତୁରନ୍ତ ଚିକିତ୍ସା ନ ହେଲେ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଗଭୀର ସମୁଦ୍ରରେ ଅନେକ ମଗର ଓ ଜଳ ଧାରା ମଧ୍ୟରେ ଡୁବୁଥିବା ଲୋକକୁ ତୁରନ୍ତ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଦରକାର, ସେପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଚେତନ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସତ୍ୱର ଚିକିତ୍ସା ଦେବା ଉଚିତ୍। ମଦ୍ୟପାନ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର, କ୍ରୋଧ, ଓ ଆନନ୍ଦ ଆସେ, ଲୋକ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଆଚରଣ କରେ; କିନ୍ତୁ ମଦ୍ୟ ଥିଲେ ସେ ଭଲ ମନ୍ଦ ବିଚାର କରିପାରେ ନାହିଁ। ଶକ୍ତି, କାଶ, ସ୍ଥାନ, ପାତ୍ର, ପ୍ରକୃତି ବା ବୟସ୍ ବିଚାର କରି ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ପାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ତେବେ ସେ ଅମୃତ ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ। ଏପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଛନ୍ତି, "ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଏବେ ମୁଁ ଅର୍ଶ ଅର୍ଥାତ୍ ପାଇଲସ୍ର କାରଣ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହି ରୋଗ ସଦା ଜୀବମାନଙ୍କ ମାଂସରେ ଖୁଣ୍ଟି ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଅର୍ଶ ଶବ୍ଦ ତାହାକୁ କୁହାଯାଏ କାରଣ ସେ ମଳମାର୍ଗକୁ ଅଟକାଏ; ଦୋଷ ଚର୍ମ, ମାଂସ, ଓ ଚର୍ବିକୁ ଦୂଷିତ କରି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଏହି ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।" "ଅର୍ଶ ମାଂସ ଅଙ୍କୁରଣ, ମଦ୍ୟପାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ହୁଏ; ସାରାଂଶରେ ଏହା ଦୁଇପ୍ରକାର—ଜନ୍ମଜାତ ଓ ପରେ ହୋଇଥିବା। ଏହିମାନେ ଶୁଷ୍କ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଅଭିନ୍ନ ଥାଏ, ମଳମାର୍ଗରେ ରହେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ଏକ ଓ ଅଧ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦୂରରେ, ଅନ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକ ଅର୍ଦ୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦୂରରେ ଥାଏ। ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଟି ଶିଶୁବେଳୁ ଝରୁଥାଏ, ସେଟି ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ, ତାର ଉପରି ଆବରଣ ନଥିଲେ ଏହା ମଳମାର୍ଗର ଆରମ୍ଭରେ ବାହାରେ, ଏକ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦୂରରେ ମିଳିଥାଏ।" "ଅର୍ଦ୍ଧ ଆଙ୍ଗୁଠି ମାପରେ, ଏଠାରେ କେଶ ଉଗୁଥାଏ, ଏହି ଏକାସାଥି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାର କାରଣ ଶିଶୁବେଳରେ ବୀଜ ଉତ୍ତାପ। ଅର୍ଶର ମୂଳ ବୀଜରୁ, ମାତାପିତାଙ୍କ ଉତ୍ତାପ ଦ୍ୱାରା; ଦେବତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ସମସ୍ତ ତିନି ଦୋଷ ଅଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏଭଳି ପରିବାରରୁ ଆସୁଥିବା ସମସ୍ତ ରୋଗ ଅସାଧ୍ୟ ଘୋଷିତ; ବିଶେଷକରି ଜନ୍ମଜାତ ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଶ୍ୟ ଅର୍ଶ।" "ଏହିମାନେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ, ଧୂସର ଓ ଭୟଙ୍କର ଉପଦ୍ରବ ସହିତ ଥାଏ; ଏକଦୋଷ ବା ସଂଚିତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଅର୍ଶକୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ୍। ଶୁଷ୍କ ଅର୍ଶ ବାୟୁ ଓ କଫରୁ, ଆର୍ଦ୍ର ଅର୍ଶ ପିତ୍ତରୁ ହୁଏ; ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧିର କାରଣ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରଣ ଅଧ୍ୟାୟରେ କୁହାଯାଇଛି।" "ଅତିରିକ୍ତ ଅଗ୍ନି ଓ ମଳ ଜମିଲେ, ବିଳମ୍ବ, ଅତି ମଦ୍ୟପାନ, ଚିଡ଼ା, ଅପଥ୍ୟ ବା କଠିନ ଖାଦ୍ୟ ଓ କାଶ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଶ ହୁଏ। ମୁତ୍ରାଶୟ, ଗୁଦ, କଣ୍ଠ, ଓଠ, ତାଳୁ ଆଦିର ଆଘାତରୁ, ବହୁ ଥର ଅତି ଢଣ୍ଡା ପାଣି ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ, ଏବଂ ଅତି ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହା ହୁଏ।" "ମୁତ୍ର ବା ମଳ ରୋକି ରଖିବା, ବା ଜୋର କରି ବାହାର କରିବା, ଘୃଣା, ଦିଆରିଆ ଓ ଗ୍ରହଣୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ।