ଜୀବନର ଶେଷ ଅତ୍ୟଧିକ ବିଷରୁ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ବିଷ ଯେପରି ଦେହକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଗୁଣ ଥିବା ମଦ୍ୟପାନ ମଧ୍ୟ ଦେହର ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣକୁ କ୍ଷୟ କରିଦିଏ। ମଦ୍ୟର ଦଶଟି ଗୁଣ ଅଛି, ଯାହା ମନକୁ ସଂକୋଚିତ କରି ଅକ୍ରିୟ କରେ। ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ମଦିରାପାନର ସ୍ଥିତିରେ ମନେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଭ୍ରମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯାହା ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଦେଖାଏ, ତାହାକୁ ସେ ସଉଖ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ। ମଦ୍ୟପାନ ମଧ୍ୟମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୀମାକୁ ଛୁଇଁଲେ, ମନ ରଜାସନେ ବସିଯାଏ। ଏହିପରେ, ସେ ଏକ ଅଉନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପ୍ରାଣୀ ପରି କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ପୃଥିବୀ ଏମିତି ଅଚର୍ଚ୍ଚନୀୟ ଚରିତ୍ର ଓ ଦୁର୍ବଳ ଗୁଣ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପଥର ମୁଖ୍ୟ ଚିହ୍ନ। ଯେତେବେଳେ ଚଳନ ବନ୍ଦ ହୁଏ ଓ ଭାଷା ହରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମଦ୍ୟର ତୃତୀୟ ସ୍ଥିତି ଆସିଯାଏ। ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ, ପାପୀ ଆତ୍ମା ଅଧିକ ଦୁଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପଡ଼ିଯାଏ; ସେ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, ସଉଖ୍ୟ-ଦୁଃଖ, ମାନ-ଅପମାନ, ଲାଭ-ହାନି କିଛି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଭ୍ରମ, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ଶୁଷ୍କତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେ ମୃଗୀ, ମୂର୍ଛା, ଅପସ୍ମାର ଓ ମଦୋନ୍ମାଦରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭୋଜନ କରିଥିବା ଓ ଅତି ଭୋକା ଲୋକମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ମଦାନ୍ଧ ହୁଏନାହାନ୍ତି; ମଦ୍ୟପାନର ରୋଗ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହର ଅନୁପାତରେ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ। ଏହାର ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି—ଭ୍ରମ, ହୃଦୟବେଦନା, ମୁଣ୍ଡବିଯୋଗ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ତୀବ୍ର ତିରିଷ୍ଣା, ହଳକା କ୍ଷୟ, ଜ୍ୱର ଓ ଭୋକ ନ ଲାଗିବା। ଛାତିରେ ବାଧା, ଅନ୍ଧକାର, କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ନିଦ୍ରାହୀନତା, ଅତିରିକ୍ତ ପସିନା, ଫୁଲିଯିବା, ଶରୀର ସ୍ୱେଲିଂ ଓ ମନ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଏ। ସେ ଶ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ କିଏ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଉନାହାନ୍ତି; ପିତ୍ତରୁ ଜ୍ୱଳନା, ଜ୍ୱର, ପସିନା, ଭ୍ରମ ଓ ଚକ୍ରାନ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। କଫରୁ ବମି, ଅମ୍ଳ, ନିଦ୍ରା, ଓ ପେଟ ଭାରି ଲାଗିବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଯିଏ ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଜାଣି ବି ମଦ୍ୟପାନ କରେ— ଅଚାନକ ଭଲ ଲାଗିପାରେ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ଓ ଶୁଷ୍କତା ଆସିପାରେ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଭାବେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ। ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଅତି କଫ ତ୍ୟାଗ, ଗଳା ଶୁଷ୍କତା, ଅତି ନିଦ୍ରା, ଶବ୍ଦ ସହିପାରିବା ନୁହେଁ, ମନ ଅସ୍ଥିରତା—ଏହି ସମସ୍ତ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦେହର ଯନ୍ତ୍ରଣା। ହୃଦୟ ଓ କଣ୍ଠ ରୋଗ, ଭ୍ରମ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ତିରିଷ୍ଣା, ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ମିତ ଜ୍ୱର—ଯିଏ ମଦ୍ୟପାନରୁ ଦୂରେ ରହି, ନିୟମିତ ଓ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ସେ କଦାପି ଦେହ କିମ୍ବା ମନର ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏନାହାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯାହାର ଖାଦ୍ୟ ରଜସ ଓ ତମସ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧ, ତାଙ୍କୁ ତିନି ପ୍ରକାର ରୋଗ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଏହା ହେଉଛି ଚେନାଲରେ ବାଧା, ରକ୍ତ, ମେଦ ଓ ରସ ଧାରାରେ ବାଧା, ଏବଂ ମଦ, ମୂର୍ଛା, ଅଚେତନତାର ଉଦୟ। ଏହି ଲକ୍ଷଣ ବଢ଼ିବା ସହିତ ଅନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ, ମଦ୍ୟପାନର ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଭାବ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ, ରକ୍ତ, ମଦ୍ୟ ଓ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏହାର ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଅସ୍ଥିର ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମଦ୍ୟପାନେ ଦେହ ଶୁଷ୍କ, କଳା ଓ ଲାଲ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଚିଡ଼ିଆଳ, ଲାଲ-ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ଓ ବିବାଦପ୍ରିୟ ହୁଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ଶ୍ୱପ୍ନରେ କହିଥାଏ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ରହିଥାଏ; ତିନି ଦୋଷା ମିଶିଲେ ରକ୍ତ ଶିଥିଳ ଓ ଅଙ୍ଗ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ପିତ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଲକ୍ଷଣୀୟ ହେଲେ, ସ୍ଵର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, କମ୍ପନ, ଅତି ନିଦ୍ରା ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷା ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର କ୍ଷୟ ଦେଖାଯାଏ। ଲକ୍ଷଣର ଉତ୍କର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷା ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ; ଲାଲ, ନୀଳ କିମ୍ବା କଳା ରଙ୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ପଡ଼ିଯାଏ। ସେ ଶୀଘ୍ର ଚେତନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ହୃଦୟବେଦନା, କମ୍ପନ, ଚକ୍ରାନ୍ତି, କାଶ, ମାଟିଆଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଚାମର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ—ଏହା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମୂର୍ଛାର ଚିହ୍ନ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ଆକାଶରେ ରକ୍ତ କିମ୍ବା ହଳଦିଆ ଦେଖି ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ପସିନା ଓ ଜ୍ୱଳନା, ତିରିଷ୍ଣା ସହିତ ଚେତନ ଫେରେ। କଫ ଦ୍ୱାରା, ଆକାଶ ମେଘ ଭଳି ଭାଙ୍ଗା ହଳଦିଆ-ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ନୀଳ ଲାଗିଥାଏ। ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଚେତନ ହୁଏ, ହୃଦୟ ଓ ଛାତିରୁ ବହୁ ଲାଲା ଝରେ; ଅଙ୍ଗ ଭାରି ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ରାଜାଙ୍କ ନିୟମରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥାଏ। ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଏବଂ ରୂପ ମିଶିଲେ, ଅଚାନକ ଏକ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମା ଭଳି ଅଚଳ ଓ ଶନ୍ତ ଭାବରେ ତଳକୁ ଝରିଯାଏ। ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ମଦ୍ୟ ଓ ମୂର୍ଛା ଦେହରେ ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ହେଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱତଃ ଶାନ୍ତ ହୁଏ କିମ୍ବା ବ୍ରତ ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ନିବାରଣ ହୁଏ। ବାକ୍, କାୟ, ମନସ୍କର କ୍ରିୟା ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ; ଅଚେତନତା ସହିତ ତାହା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଜୀବନ ନାଶକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହି ଦୁଃଖରୁ ଲୋକ ଶୀଘ୍ର ମୃତ ହୁଏ, ଯଦି ଉପଚାର ଦେଖିବାରେ ବିଳମ୍ବ ହୁଏ। ଏକ ଗଭୀର ସାଗରରେ ଅନେକ ମଗର ଓ ତୀବ୍ର ପାନୀୟ ଧାରାରେ ଯେପରି ଏକ ଡୁବୁଥିବା ଲୋକକୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଦରକାର, ସେପରି ଅଚେତନ ଲୋକକୁ ଶୀଘ୍ର ଚିକିତ୍ସା ଦେବା ଦରକାର। ମଦ୍ୟପାନ, ଅହଂକାର, କ୍ରୋଧ ଓ ଆନନ୍ଦରୁ ଲୋକ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; କିନ୍ତୁ ମଦ୍ୟରେ ସେ ସଠିକ୍ ବିଚାର କିମ୍ବା ଅବିଚାର କରିପାରିନାହାନ୍ତି। ଶକ୍ତି, କାଶ, ସ୍ଥାନ, ପାତ୍ର, ପ୍ରକୃତି କିମ୍ବା ବୟସ୍ ଭାବି ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ପାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏପରି କଲେ, ସେ ମଦ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅମୃତ ଉପଭୋଗ କରେ।