ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁବେଳେ ଶରୀରର ତିନୋଟି ଦୋଷ—ବାତ, ପିତ୍ତ ଓ କଫ—ଅସମତୁଳିତ ହୋଇଯାଏ, ତାହାର ଫଳରେ ନିଜେ ନିଜେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅସମତୁଳନରେ ମଣିଷ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ, ମୁଁହରେ ରୁଚି ନାଷ୍ଟ ହୁଏ, କାନର ଶବ୍ଦ ହରାଇଯାଏ, ଶରୀର ଶକ୍ତି ଓ ନିଦ୍ରା କମିଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ବାତ ବଢିଯିବାରୁ ଶରୀର ଠଣ୍ଡା ହୁଏ, ମୁଁହରୁ ତୀତା, ଖଟା ଓ ଫେନି ଲାଲ ଲାଲ ଲାର ବାହାରେ, ମୁଁହ ତୀତା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ମୁଁହ ଶୁଖିଯାଏ, ଅସ୍ୱାଦ ହୁଏ, ଏବଂ ଅଚେତନତା ଆସିଯାଏ। ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହୋଇଯାଏ, ଶୁଖିଯାଏ, ଜଳନ ଓ ଧୂଆଁ ହେବାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଖାଦ୍ୟର ରୁଚି ଦ୍ୱାରା କଫ ବିକୃତ ହୁଏ, ଏବଂ ଶରୀରର ରସ ନଳୀରେ ବାତ ବଢିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ରସ ନଳୀ କଫ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ ହୁଏ, ଗୋଞ୍ଜା ମାଟିରେ ଶୁଖିଯାଏ, ଗଳା କଠି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ନିଦ୍ରା ମିଷ୍ଟି ଭ୍ରମ ଦେଇଯାଏ। ମୁଣ୍ଡ ଫୁଲିଯାଏ, ମନ ମନ୍ଦ ହୁଏ, ଅଳସ୍ୟ ଓ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ—ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ସମସ୍ତ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ରହିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସୁଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ରକ୍ତ ଚଳାଚଳ ବନ୍ଦ ହେଲେ ବାତ ଓ ପିତ୍ତ ଦୋଷ ହୁଏ। ତେଜ ଉତ୍ତାପ ପରେ ହଠାତ୍ ଢଣ୍ଡା ପାଣି ପିଲେ ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଆସେ। ଜଠରରେ ଉପରକୁ ତାପ ବଢିଲେ ପିତ୍ତ ହୁଏ; ଅତିରିକ୍ତ ପାନ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ତେଲରେ ରନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପିତ୍ତ ଦୋଷ ଆସେ। ତେଲିଆ, ତୀତା, ଖଟା ଓ ଲୁଣ ଖାଇଲେ କଫ ଦ୍ୱାରା ତୃଷ୍ଣା ଆସେ; ଏହା ସହ ଅସ୍ୱାଦ ଓ ତୃଷ୍ଣା ରହିଲେ ଏହା କ୍ଷୟ ଲକ୍ଷଣ। ଶୁଖିଲା, ଭ୍ରମ, ଜ୍ୱର ଓ ଦୀର୍ଘ ରୋଗର ଜଟିଳତାରେ ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି ସମୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ—ମୁଁ ଏହି ମଦ୍ୟ ପାନର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି: ମଦ୍ୟ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା, ରୂକ୍ଷ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସକ୍ରିୟ ଓ ହାଲୁକା ଗୁଣର ହୋଇଥାଏ। ମଦ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଓ ଚିତ୍ତକୁ ବିସ୍ତାର କରେ, ମେଦସ୍ଵରୂପ ସହ ବିରୋଧ, ତାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପ୍ରଭାବ ଦିବ୍ୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୁଣ ମନକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରେ। ବିଷର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭାବରେ ଯେପରି ଆୟୁ ଶେଷ ହୁଏ, ସେପରି ମଦ୍ୟ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣ କ୍ଷୟ କରେ। ମଦ୍ୟ ଦଶଟି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ସଂକୋଚିତ କରେ ଓ ଅକ୍ରିୟ କରେ; ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ମଦାବସ୍ଥାରେ ଭ୍ରମ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଅନିଶ୍ଚୟରେ ପଡ଼ି, ମନୁଷ୍ୟ ଯାହା ଭଲ ଲାଗେ ତାହାକୁ ସୁଖ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରେ; ମଦ୍ୟ ପାନର ମଧ୍ୟମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୀମାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ରାଜାଙ୍କ ସିଂହାସନ ନେଇଥାଏ। ପଶୁ ପରି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଯାଏ, ପରେ କିଛି କାମ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏହି ପୃଥିବୀ ଅନୁଚରଣ ଓ ଖରାପ ଚରିତ୍ର ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ। ଏହା ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଜଟିଳ ପଥର ମୁଖ୍ୟ ଚିହ୍ନ; ଯେତେବେଳେ ଗତି ବନ୍ଦ ହୁଏ ଓ କଥା ହରାଯାଏ, ତେବେ ମଦ୍ୟ ପାନର ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥା ଆସିଥାଏ। ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ବି ଭୟଙ୍କର, ଏହି ପାପୀ ଆତ୍ମା ଅଧିକ ପାପରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ସେ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ମାନ-ଅପମାନ, ଉପକାର-ଅପକାର ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ। ଭ୍ରମ ଓ ଅବିବେକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଶୁଖିଲା ଓ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ, ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ମଦ୍ୟାସକ୍ତତା, ଅତିଭ୍ରମ, ଅଚେତନତା ଓ ମୃଗୀ ରୋଗରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୋଜନ କରିଥିବା, ଓ ଅତି ଭୋଗୀ ଲୋକମାନେ ଅତିରିକ୍ତ ମଦ୍ୟାସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ମଦ୍ୟାସକ୍ତତା ରୋଗ ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ—ତିନୋଟି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି: ଭ୍ରମ, ହୃଦୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମୁଣ୍ଡ ବିଯୋଗ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣା, ହାଲୁକା କ୍ଲାନ୍ତି, ଜ୍ୱର ଓ ଅଭିଲାଷା ନାଷ୍ଟ। ଛାତିରେ ବନ୍ଧ, ଅନ୍ଧକାର, କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଅନିଦ୍ରା, ଅତିରିକ୍ତ ଘମ, ଫୁଲିବା, ସ୍ଫିତି, ଓ ମନ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖାଯାଏ। ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଭିତରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରେ, ଡାକିଲେ ଉତ୍ତର ଦେଉ ନାହିଁ; ପିତ୍ତରୁ ଜଳନ, ଜ୍ୱର, ଘମ, ଭ୍ରମ ଓ ଚକ୍କର ଲାଗି ରହେ। କଫ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ତି, ମନ୍ଦାଗ୍ନି, ଅଳସ୍ୟ ଓ ପେଟ ଭାରି ଲାଗିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ମଦ୍ୟ ପାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହଠାତ୍ କେବେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଧ୍ୱଂସ ଓ ଶୁଖିଲା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ବାତ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଭାବେ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ। ଧ୍ୱଂସ ସହିତ, କଫ ଥୁ spit କରିବା, ଗଳା ଶୁଖିଯିବା, ଅତି ନିଦ୍ରା, ଶବ୍ଦ ଅସହ୍ୟ ହେବା, ମନ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେବା—ଏହି ସବୁ ବାତ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ଯନ୍ତ୍ରଣା। ହୃଦୟ ଓ ଗଳା ରୋଗ, ଭ୍ରମ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଅନ୍ତରାଳ ଜ୍ୱର—ଯିଏ ମଦ୍ୟ ପାନରୁ ବିରତ ଏବଂ ସଂୟମୀ ଓ ବିବେକୀ ହୁଏ, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ସେ କେବେ ଶରୀର ଓ ମନର ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ରଜସ ଓ ତମସ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଥିବା ଲୋକଙ୍କର ତିନୋଟି ରୋଗ ହୁଏ। ମେଦ, ରକ୍ତ ଓ ରସ ନଳୀ ଅବରୋଧ, ମଦ୍ୟାସକ୍ତତା, ଅଚେତନତା ଓ ଅବସାଦ—ଏହି ସବୁ କ୍ରମେ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏଠାରେ, ତିନି ଦୋଷ, ରକ୍ତ, ମଦ୍ୟ ଓ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ମଦ୍ୟାସକ୍ତତା ହୁଏ; ଏହାର ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଯୋଗୁଁ ଏହା ଅସ୍ଥିର ଓ ମାୟାମୟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ବାତ ଦ୍ୱାରା ମଦ୍ୟାସକ୍ତତା ହେଲେ ଶରୀର ଶୁଖିଲା, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଲାଲ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ରୂଷ୍ଟ, ଗୋଲାପୀ-ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ଓ ବିବାଦପ୍ରିୟ ହୁଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ଦେଉଛି, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଲିନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୁଏ; ତିନୋଟି ଦୋଷ ଥିଲେ ରକ୍ତ କଠିନ ଓ ଅଙ୍ଗ ଦୁଷିତ ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଉପସ୍ଥିତିରେ ନିଜର ଶବ୍ଦ ନେଇ ଭ୍ରମ, କମ୍ପନ, ଅତି ନିଦ୍ରା ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷରୁ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତି ହୁଏ। ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ବାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ରକ୍ତ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଚିହ୍ନିବା ଯାଏ; ଲାଲ, ନୀଳ କିମ୍ବା କଳା ରଙ୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ସେ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଫେରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ହୃଦୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କମ୍ପନ, ଚକ୍କର, କାଶ ଓ ଧୂସର କିମ୍ବା ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଥାଏ—ଏହି ସବୁ ବାତ ଦ୍ୱାରା ଅଚେତନତାର ଲକ୍ଷଣ।