ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ମହାର୍ଷି ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହୃଦ୍ରୋଗ ଓ ମଦ୍ୟପାନର ଦୁଷ୍ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ଦେହରେ ବାତ, ପିତ୍ତ ଓ କଫ ଦୋଷ ବିକୃତ ହୁଏ, ଅଚାନକ ଦୁଃଖ, ଶୋକ, ଭୟ, ଶବ୍ଦ ସହିପାରିବାର ଅସମର୍ଥତା, ଦେହ କମ୍ପିବା, କ୍ଷୁଦ୍ର ଶୀତିକମ୍ପ, ମନ ଭ୍ରମିତ ହେବା, ଶ୍ୱାସକ୍ଷୁଭିତ ହେବା, ଏବଂ ନିଦ୍ରା କମିଯିବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ପିତ୍ତ ଦୋଷରୁ ତିବ୍ର ତିରିକ୍ତା, କ୍ଷୁଦ୍ର ଶକ୍ତି, ଜ୍ୱାଳା, ଘମ, ଏବଂ ତେଲ-ଖଟ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଖଟ୍ଟ ପିତ୍ତ ଦୁଷ୍ଟିରେ ବାନ୍ତି ହୁଏ, ଏବଂ ଧୂମ୍ର ଅନୁଭୂତି ସହ ଜ୍ୱର ଆସେ। କଫ ଦୋଷରୁ ହୃଦୟ ଜଡ଼, ଭାରୀ ଓ ପାଥର ଭଳି ଲାଗେ; କଫ ଏବଂ ଅସ୍ଥିଦୁର୍ବଳତା, କାଶ, ଥୁକିବା, ଅଳସ୍ୟ, ଆହାରରୁ ଅନାସକ୍ତି, ଏବଂ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଏବଂ କୀଟ ଦୋଷ ଏକାସାଥି ହୁଏ, ତେବେ ଚକ୍ଷୁ ଅନ୍ଧାରି, ଅନ୍ଧକାର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ, ଅତିଆନନ୍ଦ, ଶୋଫ, ଚୁଲୁକାନି, ଏବଂ କଫ ଝରିବା ଲକ୍ଷଣ ଆସେ। ଏପରି ଦୁଷ୍ଟ ହୃଦ୍ରୋଗରେ ହୃଦୟ ଏକ ଦାର କଟିବା ପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେୟ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୋଗକୁ ଶୀଘ୍ର ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଦରକାର। ବାତ, ପିତ୍ତ ଓ କଫରୁ ତିବ୍ର ତିରିକ୍ତା ଆସେ; ଏହି ତିନି ଦୋଷ ଏକାସାଥି ହେଲେ ଶକ୍ତିହାନି ଦେଖାଯାଏ। ଛଅ ପ୍ରକାର ରୋଗ ତାଲମେଳ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ବାତ ପିତ୍ତ କାରଣ ଅଧିକ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଉତ୍ପିଡିତ ହେଲେ ଦେହର ଧାତୁ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ଶରୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭ୍ରମିତ, କମ୍ପନ, ତାପ, ହୃଦୟରେ ଜ୍ୱାଳା, ଅଚେତନ ହେବା ଦେଖାଯାଏ। ଜିହ୍ବା ମୂଳ, କଣ୍ଠ, ତାଳୁ, ଉଭୁଳା ଯାଏଁ ରସବାହିନୀ ନାଳୀ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ତିବ୍ର ତିରିକ୍ତା ଆସେ—ଏହି ଏକ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ। ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ, ପାଣିରେ ଆନନ୍ଦ, ଭୋଜନରୁ ଅନାସକ୍ତି, କଣ୍ଠ, ଓଠ, ତାଳୁରେ ଜ୍ୱାଳା, ଜିହ୍ବା ବାହାର କଲେ କ୍ଷୀଣତା ଦେଖାଯାଏ। ମନ ଭ୍ରମ, ଧ୍ୟାନ ଭ୍ରମ, ବାରମ୍ବାର ଡକ୍କର ସହ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ; ବାତରୁ କ୍ଷୟ, ମନୋବିଷାଦ, କପାଳ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ହୁଏ। ଘ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ହାନି, ମୁଁହ ରୁଚି ନାଷ୍ଟ, ଶ୍ରବଣ, ନିଦ୍ରା ଓ ଶକ୍ତି ହାନି; ପିତ୍ତରୁ ଶୀତ, ଖଟା, ଝାଗ ଥୁକିବା, ମୁଁହ କଢ଼ା ହୁଏ, ମୂର୍ଛା, କଢ଼ା ରୁଚି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଦୃଷ୍ଟି ସବୁବେଳେ ଲାଲ, ଶୁଷ୍କ, ଜ୍ୱାଳା, ଧୂଆଁ ଭଳି ଲାଗେ; ରସରୁ କଫ ବିକୃତ ହୁଏ, ରସବାହିନୀ ନାଳୀରେ ବାତ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ନାଳୀ କଫରେ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ଗୋଧି ମାଟିରେ ଶୁଷ୍କ ହେଉଥିବା ପରି ହୁଏ; ଗଳା ଚିରିକା ଦାନାରେ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ନିଦ୍ରାରେ ମିଠା ଭ୍ରମ ଆସେ। ମୁଣ୍ଡ ଫୁଲିଯିବା, ମନ ଧୀର ହେବା, ଅଳସ୍ୟ, ବାନ୍ତି, ଭୋକ ନାହିଁ, ଅନାସକ୍ତି, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ—ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ। ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ରକ୍ତ ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ବାତ ପିତ୍ତ ଦୋଷ ହୁଏ; ତିବ୍ର ତାପରେ ହଠାତ୍ ଢଣ୍ଡା ଜଳ ପିଲେ ତିବ୍ର ତିରିକ୍ତା ଆସେ। ଉଦରରେ ତାପ ଉପରକୁ ବଢ଼ିଲେ ପିତ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅତି ମଦ୍ୟପାନ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତେଲରେ ରାନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟରୁ ଏହି ପ୍ରକାର ଦୋଷ ହୁଏ। ତେଲିଆ, ତିତି, ଖଟା, ଲୁଣିଆ ଖାଦ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତିରିକ୍ତା କଫ ଦୋଷରୁ ହୁଏ; ଏହି ଲକ୍ଷଣରେ ରୁଚି ନାଷ୍ଟ, ତିରିକ୍ତା ଏବଂ କ୍ଷୟ ଦେଖାଯାଏ। ତିବ୍ର ତିରିକ୍ତା ଶୁଷ୍କତା, ଭ୍ରମ, ଜ୍ୱର ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ରୋଗର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଦ୍ରବ ସହ ଆସେ। ଏହିପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ମଦ୍ୟପାନର କାରଣ କହିବି, ଯାହା ଋଷିମାନେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛନ୍ତି—ଏହି ମଦ୍ୟ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା, କଠିନ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସକ୍ରିୟ ଓ ହଲୁକ। ମଦ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ, କିନ୍ତୁ ଚର୍ବି ସହ ବିରୋଧୀ; ଏହାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପ୍ରଭାବ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, କିନ୍ତୁ ଏହା ମନ ଉତ୍ପାତ କରେ। ଯେଉଁଠାରେ ଅତି ବିଷ ଶକ୍ତି ଥାଏ, ସେଠାରେ ଜୀବନର ଶେଷ ହୁଏ; ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଗୁଣରୁ ମଦ୍ୟ ଦେହର ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣକୁ କ୍ଷୟ କରେ। ଦଶ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନକୁ ସଂକୋଚିତ କରି ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରେ; ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ସନ୍ଦିହା ମନ ଥିଲେ, ଜଣେ ଭ୍ରମିତ ଲୋକ ଯାହାକୁ ଭଲ ଲାଗେ ତାକୁ ସୁଖ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରେ; ମଦ୍ୟପାନ ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୀମାକୁ ଛୁଁଲେ, ଏହି ମନ ରାଜାଙ୍କ ସିଂହାସନରେ ବସେ। ଏହା ପରେ ସେ ଏକ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପଶୁ ପରି କିଛି କରେ ନାହିଁ; ଏହି ପୃଥିବୀ ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଚରିତ୍ରର ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦୁର୍ଗମ ମାର୍ଗର ପ୍ରଧାନ ଚିହ୍ନ; ଯେତେବେଳେ ଚଳାଚଳ ବନ୍ଦ ହୁଏ ଓ ଭାଷା ହାରାଯାଏ, ଏହା ମଦ୍ୟପାନର ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥା। ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ, ପାପୀ ଆତ୍ମା ଅଧିକ ଅଧମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପଡ଼ିଯାଏ; ସେ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ମାନ-ଅପମାନ, ଉପକାର-ଅପକାର କିଛି ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ। ସେ ଅବିବେକ, ଭ୍ରମ ଓ ଶୁଷ୍କତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ; ଉନ୍ମାଦ, ଭ୍ରମ, ମୂର୍ଛା ଓ ଅପସ୍ମାରରେ ଢଳିଯାଏ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭୋଜନ କରିଥିବା ଓ ଅତିଭୋକ୍ତା ଲୋକମାନେ ଅତି ମଦ୍ୟପାନରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ତିନିଏ ଏକାସାଥି ହେଲେ ମଦ୍ୟ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ମଦ୍ୟ ରୋଗର ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି—ମନ ଭ୍ରମ, ହୃଦୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ମୁଣ୍ଡ ଫାଟିବା ପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ତିବ୍ର ତିରିକ୍ତା, ହଳୁକ କ୍ଷୟ, ଜ୍ୱର, ଭୋକ ହାନି। ଛାତି ରୋଧ, ଅନ୍ଧକାର, କାଶ, ଶ୍ୱାସକ୍ଷୁଭିତ, ନିଦ୍ରା ନ ଆସିବା, ଅତି ଘମ, ଫୁଲିଯିବା, ଶୋଫ, ମନ ଅସ୍ଥିର ହେବା। ସେ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଆବେଶ ହେବାର ଅନୁଭୂତି କରେ, ଏବଂ କେହି କଥା କହିଲେ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରେ ନାହିଁ; ପିତ୍ତରୁ ଜ୍ୱାଳା, ଜ୍ୱର, ଘମ, ଭ୍ରମ ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଆସେ। କଫରୁ ବାନ୍ତି, ମନ ଅସ୍ଥିର, ଅଳସ୍ୟ, ଉଦର ଭାରି ଲାଗେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ମଦ୍ୟପାନର ଦୁଷ୍ପ୍ରଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ। ହଠାତ୍ ସୁଖ ଅନୁଭୂତି କିମ୍ବା ନାଶ ଓ ଶୁଷ୍କତା ଆସିପାରେ; ବାତରୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ।