ବିଦ୍ୱାନ୍ ଶ୍ରୋତାମାନେ, ଏହି କଥାରେ ଯେଉଁପରି ମନ ଦୁଃଖ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ରସ ହରାଇଯାଏ, ସେପରି ଦେହରେ ବିଭିନ୍ନ ଦୋଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମ ପ୍ରକାର ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦେହର ଚୟନ ଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ବାହାରକୁ ଉତ୍ସର୍ଜନ କରିଦିଏ। ଏହା ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଦୁଃଖ, ଦେହର ରୂପ ହ୍ରାସ, ଅତ୍ୟଧିକ ଲାଲା, ଓ ଭୋକ ହ୍ରାସ ଆଣିଦିଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ନାଭି ଓ ପିଠିରେ ବିପୁଳ ବେଦନା ହୁଏ, ଖାଦ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଉତ୍ସର୍ଜିତ ହୁଏ, ଏବଂ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଏହା କଷା ଓ ଫେନିଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ବାନ୍ତି ହେବାକୁ ଲାଗେ। ଏହି ବାନ୍ତି ଶବ୍ଦ ଓ ଅତିକ୍ରୂର ହୋଇଥାଏ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା କଫ, ମୁଖ ଶୁଷ୍କତା, ଓ କଣ୍ଠକ୍ଷତି ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବାନ୍ତି ଲୁଣ୍ଟ ଜଳ ଭଳି, ଧୂମ୍ର ଓ ହଳଦିଆ-ପଚା ରଙ୍ଗର, ରକ୍ତ ମିଶ୍ରିତ ହେଲେ ତୀକ୍ତ, ତୀବ୍ର, କଢ଼ା, ଘାସ ଗନ୍ଧ ଓ ଜଳନ ଦେଇଥାଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ଏହା ତେଲିଆ, ଘନ, ହଳଦିଆ ଓ ମ୍ୟୁକସ ମଧ୍ୟ ମଧୁ ସମାନ ହୁଏ; ମିଠା, ଲୁଣ୍ଟ, ବେଶି ପରିମାଣରେ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ହୋଇ ରୋମାଞ୍ଚ ଦେଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଫୁଲିଯିବା, ମିଠାସ, ଅଳସ୍ୟ, ବାନ୍ତି ଇଚ୍ଛା, ଆନନ୍ଦ ଓ କଫ ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଏକାଠି ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବାହାର କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରିୟ ହୋଇଯାନ୍ତି—ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ବା କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ଖାଦ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ତେବେ ଏହି ରୋଗ ପୀଡା, କମ୍ପନ, ଆନନ୍ଦ ଓ ବିଶେଷ କୀଟ-ଦୂଷିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, "ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ହୃଦ୍ରୋଗ ଓ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରୋଗର କାରଣ ଏବଂ କୀଟ ଦ୍ୱାରା ହୃଦ୍ରୋଗ ବିଷୟରେ କହିବି। ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ରୋଗ ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ଅତି ଖାଲି ହୁଏ, ବ୍ୟକ୍ତି ଖାଇବା ପରେ ଚିତ୍କାର କରେ; ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଶୁଷ୍କ, କଠିନ, ଖାଲି ଲାଗେ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରେ। ଅଚାନକ ଅବସାଦ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଶବ୍ଦ ଅସହ୍ୟତା, କମ୍ପନ, ଶୀତିକା, ମୁହଁ ଗୋଲାପା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ ଓ କମ୍ ଘୁମ ଦେଖାଯାଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତୀବ୍ର ତିରିଷ୍ଣା, କ୍ଲାନ୍ତି, ଜଳନ, ଘମ, ଏବଂ ଖଟା ଓ କଫ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ; ଖଟା ପିତ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବାନ୍ତି ଓ ଧୂମ୍ର ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଜ୍ୱର ହୁଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ କଠିନ, ଭାରୀ, ପାଥର ଭଳି ଲାଗେ; କଫ, ଅସ୍ଥି ଦୁର୍ବଳତା, ଥୁକ, ନିଦ୍ରାଳୁତା, ଅଳସ୍ୟ, ଭୋକ ହ୍ରାସ ଓ ଜ୍ୱର ହୁଏ। ଏକାଠି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଓ କୀଟ ଦ୍ୱାରା ହୃଦ୍ରୋଗ ହେଲେ ଚକ୍ଷୁ ଅନ୍ଧକାର, ଅନ୍ଧକାରରେ ପ୍ରବେଶ, ଆନନ୍ଦ, ଫୁଲିଯିବା, ଚୁଲକାଣି ଓ କଫ ତ୍ୟାଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ହୃଦୟ ଛେନ୍ଦ ଦେଇଛି ଭଳି ଲାଗେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୋଗକୁ ଶୀଘ୍ର ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ। ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ତିରିଷ୍ଣା, ଏସବୁ ଏକାଠି ହେଲେ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ; ଷଷ୍ଠ ପ୍ରକାର ଜଟିଳତାରୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହାର କାରଣ ବାୟୁ-ପିତ୍ତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଅତ୍ୟଧିକ ହେଲେ ଦେହର ଧାତୁକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ, ଶରୀରରେ ବିକ୍ଷୋଭ, କମ୍ପନ, ତାପ, ହୃଦୟ ଜଳନ ଓ ଅଚେତନତା ଆସେ। ଯେତେବେଳେ ଜିହ୍ବା ମୂଳ, କଣ୍ଠ, ତାଳୁ ଓ ଉଭୁଳାକୁ ପୋଷଣ ଦେଉଥିବା ନାଡ଼ୀ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ତିରିଷ୍ଣା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କର ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ। ମୁଖ ଶୁଷ୍କତା, ପାଣିରେ ଆନନ୍ଦ, ଖାଦ୍ୟରେ ଅନାସକ୍ତି, କଣ୍ଠ ହ୍ରାସ, ଗଳା, ଠୋଠ, ତାଳୁରେ ଜଳନ, ଓ ଜିହ୍ବା ବାହାର କଲେ କ୍ଲାନ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ଦେହ ଓ ମନ ଗୋଲାପା, ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଡ଼୍ିକି କରିବା, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ, ଅବସାଦ, କପାଳବେଦନା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରାଣି ହୁଏ। ଘ୍ରାଣ ହ୍ରାସ, ମୁଖରେ ରସ ନଥିବା, ଶ୍ରବଣ, ନିଦ୍ରା, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଶୀତଳ, ଖଟା, ଫେନିଳ ଲାଲା ବୃଦ୍ଧି, ଅଚେତନତା, ତୀବ୍ର କଢ଼ା ମୁଖରେ। ଚକ୍ଷୁ ସଦା ଲାଲ, ଶୁଷ୍କ, ଜଳନ, ଅତ୍ୟଧିକ ଧୂମ୍ର ଅନୁଭୂତି; କଫ ରସ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷିପ୍ତ, ବାୟୁ ରସ ନାଳୀରେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ନାଳୀ କଫ ଦ୍ୱାରା ଅବରୁଦ୍ଧ, ଗାଈ ମାଟିରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବା ପରି ହୁଏ; କଣ୍ଠ ଚିପିଯାଏ, ଘୁମ ଆସିଲେ ମିଠା ଭ୍ରମ ହୁଏ। ମୁଣ୍ଡ ଫୁଲିଯିବା, ମନ ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ଅଳସ୍ୟ, ବାନ୍ତି, ଭୋକ ହ୍ରାସ, ଅଳସ୍ୟ, ଦୁର୍ବଳ ଜଠରାଗ୍ନି—ଏହି ସମସ୍ତ ଥିଲେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଉପସ୍ଥିତ। ଘ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ରକ୍ତ ବାଧା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ-ପିତ୍ତ ଅବସ୍ଥା ହୁଏ; ତାପ ପରେ ଅଚାନକ ଶୀତଳ ଜଳ ପାନ କଲେ ତିରିଷ୍ଣା ଆସେ। ତାପ ଉପରକୁ ବଢ଼ିଲେ ପିତ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅତିରିକ୍ତ ପାନ, ତୀବ୍ର ଓ ତେଲରେ ରନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେହିପରି ହୁଏ। ଅତି ତେଲିଆ, କଢ଼ା, ଖଟା, ଲୁଣ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆସୁଥିବା ତିରିଷ୍ଣା କଫ ଦ୍ୱାରା; ଏହି ଲକ୍ଷଣ—ରସ ହ୍ରାସ ଓ ତିରିଷ୍ଣା—କ୍ଷୟଜନିତ। ଅତି ଶୁଷ୍କତା, ମନ ଗୋଲାପା, ଜ୍ୱର ଓ ଦୀର୍ଘ ରୋଗର ଜଟିଳତା ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ତିରିଷ୍ଣା ଏହିପରି ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମକୁ ମଦାତ୍ୟୟ ର କାରଣ ବିବେଚନା କରି ଦେଉଛି, ଯାହା ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି: ଏହା ତୀବ୍ର, ଖଟା, ରୂକ୍ଷ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଖଟା, କ୍ରିୟାଶୀଳ ଓ ହଲକା। ମଦ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ଚର୍ବିର ବିପରୀତ; ଏହାର ତୀବ୍ର ପ୍ରଭାବ ଦିବ୍ୟ, ଏବଂ ଏହି ଗୁଣ ମନକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରିଥାଏ। ଏହାର ଶେଷ ଅବସ୍ଥା ବିଷର ଚୟନ ସମାପ୍ତି ଭଳି; ତୀବ୍ର ଓ ଏହିପରି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମଦ୍ୟ ଦେହର ଶକ୍ତି ଓ ଗୁଣକୁ କ୍ଷୟ କରେ। ଦଶ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଂକୋଚିତ ହୋଇ ମନକୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ କରେ; ପ୍ରଥମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଗୋଲାପା ହୁଏ। ଅନିଶ୍ଚିତାରେ ପିଡ଼ିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଯାହା ପ୍ରିୟ ତାହାକୁ ସୁଖ ବୋଲି କହେ; ମଦାତ୍ୟୟ ମଧ୍ୟମ ଓ ଉଚ୍ଚ ସୀମାର ସଂଧିରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଏହା ରାଜା ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏହାପରେ ସେ ଏକ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପଶୁ ଭଳି କିଛି କରେ ନାହିଁ; ଏହି ପୃଥିବୀ ତାହା ପାଇଁ ଅଶୁଭ ଚରିତ୍ରର ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ।