ଏହିପରି ଚିକିତ୍ସାଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଦେଇ, ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ମହାଭାଗ କହିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ଗତ୍ରରେ ପଚି ତିକ୍ତ ରସରେ ମିଶିଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଓ କ୍ଷୟରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଶରୀରକୁ ପୋଷଣ କରିପାରେ ନାହିଁ, ନ ଶକ୍ତି ଦେଇପାରେ। ଏହିଠାରେ ଖାଦ୍ୟର ରସ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରକ୍ତ କିମ୍ବା ମାଂସରେ ପରିଣତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହା ଚାରିପଟେ ବାଧା ପାଇ ଏକ କ୍ଷୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ। ଯଦି ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଓ ରୋଗ ଗମ୍ଭୀର ନୁହେଁ, ଏବଂ ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ଷୀଣ ହୋଇନଥିଲେ, ତେବେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟଥା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଚିକିତ୍ସା ଆବଶ୍ୟକ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ବିକୃତ ହୁଏ, ଏବଂ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଚର୍ବି କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଇଛି, ସେତେବେଳେ କଣ୍ଠସ୍ୱର କ୍ଷୀଣ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। କଣ୍ଠ ଧୀରେ ଧୀରେ ଧଳା ରଙ୍ଗ ନେଇଥାଏ; ବାୟୁ ଦୋଷରେ ତେଲିଆ ଓ ଉଷ୍ଣ ଜିନିଷ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱସ୍ଥତା ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ମୁଁହ ଓ କଣ୍ଠ ଅନ୍ତର୍ଭାଗରେ ଜ୍ୱାଳା ଓ ଶୁଷ୍କତା ରହିଥାଏ। କ୍ରମେ କଣ୍ଠ ଶ୍ଳେଷ୍ମାରେ ଢଙ୍କା ଲାଗେ, ମୁଁହରୁ ଗର୍ଗର୍ ଶବ୍ଦ ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଏକାସାଥିରେ ଦେଖାଦେଲେ ଏକ ଭୟଙ୍କର କ୍ଷୟ ରୋଗ ହୁଏ। ଏହା ବଡ଼ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଧୂମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଶ୍ଳେଷ୍ମା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ; ଏପରି କ୍ଷୟ ରୋଗ ଚିକିତ୍ସାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ଏହାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀଗରୁଡ଼ ମହାପୁରାଣ ଏଠି ଶେଷ ହେଉଛି। ଏବେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: "ମୁଁ ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଭୋକ ନ ଲାଗିବାର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯେପରି ସୁଶ୍ରୁତ କହିଛନ୍ତି। ଭୋକ ନ ଲାଗିବା ଦୋଷ ଜିହ୍ୱା ଓ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଏବଂ ମନୋବ୍ୟାକୁଳତା ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମ ପ୍ରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରେ ମୁଁହ ଏକ ପରେ ଏକ କଷା, ତିକ୍ତ ଓ ମିଠା ଲାଗେ। ଯେପରି ଦୁଃଖ, କ୍ରୋଧ ଓ ଆଦିରେ ମନ ରସହୀନ ହୁଏ, ସେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୋଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୂଷଣରେ ପଞ୍ଚମ ପ୍ରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ, ସେତେବେଳେ ଯାହା ପଚନ ଯୋଗ୍ୟ ତାହାକୁ ବାହାର କରିଦିଏ; ଏହା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ପୀଡା, ରୂପ ହ୍ରାସ, ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲା ଓ ଭୋକ ହ୍ରାସ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ନାଭି ଓ ପିଠିରେ ବେଦନା ଦେଇଥାଏ, ଖାଦ୍ୟକୁ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ବାହାର କରିଦିଏ; ଏପରେ ଟୁକୁଟୁକୁ ଭାବେ କଷା, ଫେଣାଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ବାମି କରାଯାଏ। ଗର୍ଗର୍ ଡାକର ହୁଏ, ଏହା କଠିନ ଓ ଜୋର ଥାଏ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା କାଶ, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କତା, ସ୍ୱର ଅସ୍ଥିରତା ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଲୁଣ ମିଶିତ ପାଣି, ଧୂମ୍ର ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ହୁଏ; ରକ୍ତ ମିଶିଲେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା, ତିକ୍ତ ଓ ଘାସ ଗନ୍ଧ ଥାଏ, ଜ୍ୱାଳା ଓ ପାକ ଦେଖାଯାଏ। ଶ୍ଳେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହା ତେଲିଆ, ଘନ, ହଳଦିଆ ଓ ମ୍ୟୁକସ୍ ମଧ୍ୟ ମଧୁ ସଦୃଶ ହୁଏ; ମିଠା, ଲୁଣିଆ, ବେଶି ପରିମାଣ, ଅତ୍ୟଧିକ ଓ ରୋମାଞ୍ଚନ ଦେଖାଯାଏ। ଫୁଲିବା, ମିଠା ଲାଗିବା, ଉଠୁଆ, ବାନ୍ତି, ଉଲ୍ଲାସ ଓ କାଶ ସହିତ ଯଦି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଏକାସାଥିରେ ଥାଏ, ତେବେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକଟିଏ ଅପ୍ରିୟ ଲାଗେ—ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ, କିମ୍ବା କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ଖାଦ୍ୟରୁ ଏହି ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବେଦନା, କମ୍ପନ, ଉଲ୍ଲାସ ଓ ବିଶେଷତଃ କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ। ଏବେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: "ମୁଁ ଏବେ ହୃଦ୍ରୋଗ ଓ ଏହା ସହ ଜଡିତ ରୋଗ, ବିଶେଷକରି କୀଟ ଦ୍ୱାରା ହୃଦ୍ରୋଗ ର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ହୃଦୟରେ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ରୋଗ ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅତି ଶୂନ୍ୟତା ହୁଏ, ଲୋକ ଖାଏ ଏବଂ ଚିତ୍କାର କରେ; ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଶୁଷ୍କ, କଠିନ, ଶୂନ୍ୟ ଲାଗେ, ଏବଂ ଚକ୍କର ଆସେ। ହଠାତ୍ ନିରାଶା, ଶୋକ, ଭୟ, ଶବ୍ଦ ସହିପାରିବା ନୁହେଁ, କମ୍ପନ, ଶୀତକମ୍ପ, ମନ ଭ୍ରମ, ଶ୍ୱାସ ନ ଆସିବା, ଅଳ୍ପ ଶୟନ ଦେଖାଯାଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରୁଷ୍ଣା, କ୍ଲାନ୍ତି, ଜ୍ୱାଳା, ଘମ ଓ କ୍ଷାର ଓ ଶ୍ଳେଷ୍ମା ଲକ୍ଷଣ କ୍ରମେ ଦେଖାଯାଏ; ଖଟା ପିତ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବାନ୍ତି ହୁଏ, ଧୂମ୍ର ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଜ୍ୱର ଆସେ। ଶ୍ଳେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ କଠିନ, ଭାରୀ, ପାଥର ରଖା ଥିବାପରି ଲାଗେ; କାଶ, ଅସ୍ଥିଦୁର୍ବଳତା, ଥୁକିବା, ଉଠୁଆ, ଅଳସ୍ୟ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଜ୍ୱର ଆସେ। ତିନିଦୋଷ ଏବଂ କୀଟ ଦ୍ୱାରା ହୃଦ୍ରୋଗରେ ଚକ୍ଷୁର ଅନ୍ଧକାର, ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ, ଉଲ୍ଲାସ, ଫୁଲିବା, ଚୁଲୁନି, ଶ୍ଳେଷ୍ମା ତ୍ୟାଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ହୃଦୟ ସବୁବେଳେ ଚରଖିରେ କାଟାଯାଉଥିବା ପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଥାଏ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୋଗକୁ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ। ବାୟୁ, ପିତ୍ତ ଓ ଶ୍ଳେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ତ୍ରୁଷ୍ଣା ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଦୋଷ ମିଶିଲେ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୁଏ; ଷଷ୍ଠ ପ୍ରକାର ଜଟିଳତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହାର କାରଣ ବାୟୁ-ପିତ୍ତ। ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଅତ୍ୟଧିକ ହେଲେ, ଶରୀର ଗଠନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ସମଗ୍ର ଦେହରେ ଭ୍ରମ, କମ୍ପନ, ତାପ, ହୃଦୟରେ ଜ୍ୱାଳା ଓ ଅଚେତନତା ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜିହ୍ୱାମୂଳ, କଣ୍ଠ, ତାଳୁ ଓ କଣ୍ଠମୂଳକୁ ରସ ବହିଥିବା ନାଡ଼ୀ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ତେବେ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଆସେ, ଏହି ଏକ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ। ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ, ପାଣିରେ ସନ୍ତୋଷ, ଖାଦ୍ୟରେ ଅରୁଚି, ସ୍ୱର ହ୍ରାସ, ଗଳା, ଓଠ, ତାଳୁରେ ଜ୍ୱାଳା, ଜିହ୍ୱା ବାହାର କଲେ କ୍ଲାନ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ଅବିବେକ, ମନ ଭ୍ରମ ଓ ବାରମ୍ବାର ଡାକର ସହିତ ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ, ନିରାଶା, କପାଳ ବେଦନା, ମୁଣ୍ଡ ଚକ୍କର ଦେଖାଯାଏ। ଘ୍ରାଣ ହାନି, ମୁଁହ ରସହୀନ, ଶ୍ରବଣ, ଶୟନ, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ; ପିତ୍ତରୁ ଶୀତ, ଖଟା, ଫେଣାଳ ଲାଲା ବଢ଼ିଯାଏ, ଅଚେତନ ଓ ମୁଁହ ତିକ୍ତ ହୁଏ।