ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ, ଏହି ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗଗୁଡିକର ଲକ୍ଷଣ, କାରଣ ଓ ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଏମିତି କହାଯାଏ— ମନୁଷ୍ୟର ମନରେ ନାରୀ, ମଦ୍ୟ ଓ ମାଂସ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ; ମୁଣ୍ଡ ଢାଙ୍କିବାର ଇଚ୍ଛା, ନଖ, କେଶ, ଓ ହାଡ଼ ବଢ଼ିଯିବା, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖିବା ଏବଂ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ସ୍ୱପ୍ନରେ କେବେ କେବେ ମଣିଷ ନିଜେ ଭୂଲିଯିବା, ଶ୍ୟାଳ, ସାପ, ଦାନବ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀ ଦେଖିଥାଏ; କେବେ କେବେ କେଶ, ହାଡ଼, ଚିରୁଣା ଓ ଛାର ର ମାଉଣ୍ଡ ଉପରେ ଚଢ଼ୁଥିବା ଦେଖିଥାଏ। ଏହି ସବୁ ସ୍ୱପ୍ନ ସହ ବିରାନ ଗାଁ ଓ ଅଞ୍ଚଳ, ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହେଉଥିବା, ଆକାଶରେ ଆଲୋକ, ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନି, ଓ ଗଛ ଜଳିଯିବା ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଦେହରେ ନାକ ଆଟକିଯିବା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶି, କଣ୍ଠ ଦୁଃଖ, ମଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡ ଦରଦ, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱବାୟୁ ଶୁଷ୍କ ହେଉଥିବା, ଓ ଗ୍ରସ୍ଥି ଉଲ୍ଟି ହେଉଥିବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ପାଶ୍ୱ ଦୁଃଖ ଓ ଯୋଡ଼ ଯୋଡ଼ରେ ଜ୍ୱର ଆସେ—ଏହି ସବୁ ଏକାଦଶ ଲକ୍ଷଣ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା ରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ରୋଗର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପସର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି—କଣ୍ଠ ଦୁଃଖରେ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା, ଜମ୍ଭା, ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଥୁକିବା, ଜଠରାଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳତା, ଓ ମୁଁହ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୋଷ ଅନୁସାରେ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ: ବାତ ଦୋଷରେ ମୁଣ୍ଡ ଓ ପାଶ୍ୱ ଦୁଃଖ, ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କଣ୍ଠ ଅବରୋଧ, ଓ କଣ୍ଠସ୍ୱର ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ପାଦ, କ୍ନା, ଓ ହସ୍ତ ଦୁଃଖ ହୁଏ। ତାପ, ଦିଗ୍ଭ୍ରମ, ରକ୍ତ ବମି, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଜ୍ୱର, ଓ ଦେଖାଯିବା ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ। କଫ ଦୋଷରେ ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ବମି, କାଶି, ଛାତି ଭାର, ଓ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଭାର ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏହି ଦୋଷମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ ଅତ୍ୟଧିକ ଲାଲା, ନାକରୁ ପାଣି, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କଣ୍ଠ ଦୁର୍ବଳତା, ଓ ଜଠରାଗ୍ନି କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଫୁଲିଯାଏ, ଛାଦ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ କଫ ହୁଏ। ନାଡ଼ୀ ଅବରୋଧ ଓ ଧାତୁ କ୍ଷୟ ହେଲେ ମନରେ ତୀବ୍ର ଜ୍ୱାଳା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପସର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଆସେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରସ୍ଥିରେ ଲାଗି ତାହା ଖଟା ରସରେ ମିଶିଯାଏ; ଶରୀର କ୍ଷୟ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେହକୁ ପୋଷଣ କରିପାରେ ନାହିଁ। ରସ ରକ୍ତ କିମ୍ବା ମାଂସ ହେବା ଉଚିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଅବରୋଧିତ ହୋଇ ମାତ୍ର କ୍ଷୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷଣ କମ୍ ଓ ରୋଗ ଗୁରୁତର ନୁହେଁ, ଏବଂ ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ଷୀଣ ହୋଇନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଚିକିତ୍ସା ବଞ୍ଚିତ କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ସବୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଚାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ବିକୃତ ଓ ଶରୀର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, କଣ୍ଠ ଦୁର୍ବଳ ଓ ସ୍ୱର କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, କଣ୍ଠ ସ୍ୱର ହଳକା, ଶୁଷ୍କ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ବାତ ଦ୍ୱାରା କଣ୍ଠ ଧଳା ହୁଏ, ତାପ ଓ ଶୁଷ୍କତା ରେ ତାପ ଓ ଶୁଷ୍କତା ଅନୁଭବ ହୁଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା କଣ୍ଠ କଫରେ ଲିପ୍ତ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ମୁଁହ ଗର୍ଗରା ଶବ୍ଦ କରେ; ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଏକାଠି ଦେଖାଯିଲେ ଦେହ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ବଢ଼ିଗଲେ ଧୂଆଁ ଭରିଯିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏହା କଫ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ; ଏପରି କ୍ଷୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବିଧା ଓ ଚିକିତ୍ସାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀଗରୁଡ଼ ମହାପୁରାଣ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏବେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହନ୍ତି—"ମୁଁ ସୁଶୃତଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଅପେଟିତ କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଜିହ୍ବା ଓ ହୃଦୟରେ ଦୋଷ ବସିଲେ ଅପେଟିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଏକାଠି ହେଲେ ଓ ମନୋବିକାର ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମ ପ୍ରକାର ଅପେଟିତ ହୁଏ; ବାତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷରେ ମୁଁହରେ କ୍ରମଶଃ କଷା, ତିତ୍ତା, ଓ ମିଠା ସ୍୵ାଦ ମିଳେ। ଯେପରି ମନ ଦୁଃଖ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍୵ାଦହୀନ ହୁଏ, ସେପରି ଦୋଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମ ପ୍ରକାର ଅପେଟିତ ହୁଏ। ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱବାୟୁ ସମସ୍ତ ଦୋଷରେ ପୀଡିତ ହେଲେ ଯାହା ଜଥରେ ପଚିବା ଯୋଗ୍ୟ ତାକୁ ବାହାର କରିଦିଏ; ଶୀଘ୍ର ଅସୁବିଧା, ତ୍ୱଚା କ୍ଷୟ, ଅତ୍ୟଧିକ ଲାଲା ଓ ଅପେଟିତ କ୍ରମାଗତ ଦେଖାଯାଏ। ଶୀଘ୍ର ନାଭି ଓ ପୃଷ୍ଠ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ଖାଦ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ବାହାରିଯାଏ; ପରେ ସ୍ନିଗ୍ଧ କଷା ଫେନିଳ ପଦାର୍ଥ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ବମି ହୁଏ। ଗର୍ଜନ ଡକା ଉଠେ, ଏହା କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଜୋରଦାର; ବାତ ଦ୍ୱାରା କାଶି, ମୁଁହ ଶୁଷ୍କ ଓ କଣ୍ଠ କ୍ଷତି ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଲୁଣିଆ ପାଣି, ଧୂଆଁ ଭଳି, ହରିତପିତ୍ତ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ରକ୍ତ ମିଶ୍ରିତ ଖଟା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତିତ୍ତା ସ୍୵ାଦ ଓ ଘାସ ଗନ୍ଧ ଥାଏ, ଜ୍ୱାଳା ଓ ପାକ ହୁଏ। କଫରେ ଏହା ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଘନ, ପିତ୍ତଳ ଓ କ୍ଷୟ ମଧୁ ସଦୃଶ; ମିଠା, ଲୁଣିଆ, ବେଶି, ଅତ୍ୟଧିକ ଓ ରୋମାଞ୍ଚ ଦେଇଥାଏ। ସ୍୵େଲିଂ, ମିଠାସ୍ୱାଦ, ଅଳସ୍ୟ, ବାନ୍ତି, ଉଲ୍ଲାସ, କାଶି ଯଦି ଏକାଠି ଥାଏ, ତେବେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରୀତିକର ଲାଗେ, ବାତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷ, କିମ୍ବା କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଷିତ ଖାଦ୍ୟରୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କମ୍ପନ, ଉଲ୍ଲାସ ଓ ବିଶେଷକରି କୀଟ ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏବେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହନ୍ତି—"ମୁଁ ତୁମକୁ ହୃଦ୍ରୋଗ ଓ ତାହା ସହିତ କୀଟ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗର କାରଣ କହିବି; ହୃଦୟରେ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ରୋଗ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ବାତ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟଧିକ ଶୂନ୍ୟତା ହୁଏ, ଲୋକ ଖାଏ ଓ ଚିତ୍କାର କରେ; ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଶୁଷ୍କ, କଠିନ, ଶୂନ୍ୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଓ ଚକ୍କର ଲାଗେ। ଆକସ୍ମିକ ଦୁଃଖ, ଶୋକ, ଭୟ, ଶବ୍ଦ ସହିପାରିବା ନୁହେଁ, କମ୍ପନ, କମ୍ପ, ମନ ଭ୍ରମ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଅଳ୍ପ ନିଦ୍ରା ଦେଖାଯାଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତୃଷ୍ଣା, କ୍ଳାନ୍ତି, ଜ୍ୱାଳା, ଘମ, ଏବଂ ଖଟା କଫ ଲକ୍ଷଣର ଅନୁସୃତି ଦେଖାଯାଏ; ଖଟା ପିତ୍ତ ରେ ବମି ଓ ଧୂଆଁ ଭଳି ଜ୍ୱର ହୁଏ।